Telegraf Nauka posetio pravu kolevku civilizacije: Skrivena istorija – Taš Tepeler i neolitska revolucija

Gde je nastala civilizacija? U Mesopotamiji, pre otprilike 5.000 ili 6.000 godina. To je uobičajeni odgovor. S razlogom: to je doba kad nastaje pismo, kad se formiraju prve države, uzdižu prva carstva…

Preporučujemo

Međutim, mnogo pre, hiljadama godina pre nego što nastaju prve građevine u Sumeru i Akadu, na prostorima današnje jugoistočne Turske, u Gornjoj Mesopotamiji, grade se monumentalne građevine na lokalitetima Gobekli Tepe, Karahan Tepe, Sajburč…

Otkrića ovih arheoloških nalazišta, zajednički nazvanih Taš Tepeler ili „kamena brda“, potpuno su promenila shvatanje neolitske revolucije, perioda kada su ljudi napuštali stil života lovaca-sakupljača i počeli da grade stalna naselja i bave se poljoprivredom. Osim toga, otkrića megalita i stalnih građevina, kao i neverovatnih skulptura, promenila su i shvatanje toga gde je prava kolevka civilizacije.

Ono što pokazuju najnovija arheološka istraživanja jeste da odgovor na pitanje gde je nastala civilizacija ostaje isti – u Mesopotamiji. Ali da klica civilizacije nastaje mnogo ranije nego što se verovalo, pre skoro 12.000 godina.

Reporteri Telegraf Nauke posetili su misteriozni Taš Tepeler, tj. njegova čuvena arheološka nalazišta - Gobekli Tepe, Karahan Tepe i Sajburč, koja se u Turskoj nazivaju i „nultom tačkom istorije“.

Čovek iz Urfe

Za upoznavanje sa Taš Tepelerom najbolja početna tačka je Arheološki muzej Šanlijurfe. Ovaj muzej u Šanlijurfi ili Urfi sadrži mnoge od eksponata iskopanih tokom prethodnih decenija – skulpture životinja i ljudi, oruđe, oružje… Ali tu su i rekonstrukcija najpoznatijeg prstena Gobekli Tepea, koja pruža mogućnost posetiocu da prošeta i dodirne megalite inače zaštićene na samom lokalitetu, kao i oltar sa nalazišta Nevali Čori, danas ispod Eufrata.

Dragulj muzeja, svakako, jeste takozvani Čovek iz Urfe ili Statua iz Balikligola. Ova statuta, procenjeno je, nastala je oko 9000. godine pre nove ere i smatra se najstarijom poznatom naturalističkom skulpturom čoveka u prirodnoj veličini.

Visoka je 180 centimetara i napravljena je od krečnjaka. Jedino su oči od opsidijana. Stajati pred njom neverovatan je osećaj. Autor ili autori, ko god oni bili, želeli su da ova figura izaziva poštovanje, a možda i strah.

- Statua je otkrivena veoma blizu ovog muzeja. Podseća na umetnički stil Gobekli Tepea, ali sa nekoliko razlika. Prvo, nos je veoma vidljiv. Nos je veoma veliki na statui. U Gobekli Tepeu ili Karahan Tepeu ne viđamo ovako veliki nos često. Ali kada se pogleda ogrlica ili deo odeće na grudima, ovo podseća na Gobekli Tepe. Položaj ruku na prednjoj strani, na međunožju, veoma je u stilu Gobekli Tepea, ali ovo je razvijenija verzija, ljudskija verzija statua sa tog nalazišta – priča naš vodič.

Umetnost iz Gobekli Tepea

U Urfi se čuvaju i mnoge poznate skulpture iz Gobekli Tepea. Tu su reljefi životinja, glave leoparda i lava, razne lisice, svinje, figura grabljivice… Neverovatne i same po sebi, ali još fascinantnije kad se ima u vidu da su nastale pre skoro 12.000 godina.

Posebno je zanimljiva skulptura vepra u prirodnoj veličini. Strašna figura, sa naglašenim čeljustima, u praistoriji je stajala u centru prstena D Gobekli Tepea, a na njoj postoje i tragovi boje. Jezik vepra bio je ofarban u crveno, dok na ostatku tela postoje tragovi crne i bele. Tragovi boje na njoj ukazuje na to da su možda i druge figure, kao i čuveni stubovi u obliku slova T bili šareni u praistoriji.

Odmah do nje je i neobični totem iz Gobekli Tepea, skulptura visoka oko 192 centimetra sa izuzetnim detaljima vidljivim uprkos oštećenjima, a u blizini su i figura muškarca sa falusom u erekciji, ljudske glave, ali i jedini prikaz žene na ovim nalazištima. Kao što su i životinje prikazane sa prenaglašenim karakteristikama – kandžama, očnjacima ili kljunovima, a muškarci sa naglašenim falusima, tako je i žena predstavljena sa prenaglašenim genitalijama, pa se veruje da je predstavljena ili kako se porađa ili kako ima seksualni odnos.

Tu su i slične skulpture iz Karahan Tepea, kao i sa drugih nalazišta Taš Tepelera.

Arheologija i turizam

Naravno, iako je muzej u Urfi sjajan, pa ima čak i rekonstrukcije stanovnika ovih nalazišta, osetiti duh praistorijskih građevina najbolje je na samim lokacijama. A uprkos tome što potiču iz sličnog perioda, u jednom se mnogo razlikuju. To je broj turista.

Primera radi, već na parkingu centra za posetioce Gobekli Tepea je gužva, a mini busevi voze hiljade posetilaca dnevno uzbrdo, do samog nalazišta, koje je pokriveno radi zaštite. Karahan Tepe takođe ima posetioce, ali ne takav broj. Dok smo ga obilazili, naišlo je samo troje njih. Treći primer - Sajburč – poseban je jer još nije ni otvoren za goste, već su tu samo arheolozi koji neprekidno rade da otkriju što više tajni neolitskog naselja.

Hodati po lokacijama koje su ljudi gradili pre skoro 12.000 godina deluje nestvarno, nadrealno… Sve građevine, sve strukture i figure deluju mnogo veće nego na slikama. I spektakularnije. I ne verujem da bi iko ostao ravnodušan da kroči na bilo koje od ovih mesta. S tim se slažu i posetioci s kojima smo razgovarali.

- Obišli smo toliko mesta po Turskoj, pa smo rešili da dođemo i ovde. Biti na mestu gde je istorija nastala, na mestu njenog rođenja, prelepo je za sve nas – rekao je posetilac Gobekli Tepea iz Ankare.

- Došli smo jer smo želeli da vidimo lepote naše zemlje i mesto gde je civilizacija nastala. Gobekli Tepe je lepo mesto, preporučujem svima da dođu – rekla nam je jedna posetiteljka.

Na Karahan Tepeu posetilaca je značajno manje, ali ni njih ovaj prostor ne ostavlja ravnodušnim.

- Već sam posetila Gobekli Tepe, a Karahan Tepe je otkriven nakon toga i počela su otkopavanja. Bila sam radoznala. Smatram da je Urfa jedno od najvažnijih područja u Turskoj, a mislim da je istraživanje ovih struktura i bavljenje njihovim istraživanjem veoma dragocen put do znanja – ispričala nam je posetiteljka.

Revolucionarno otkriće

Gobekli Tepe nalazi se oko 18 kilometara severoistočno od centra Šanliurfe i jedno je od najznačajnijih arheoloških nalazišta koja su do sada pronađena. Ipak, kad je prvi arheološki tim stigao do njega, a to je bilo još 1963, nije bilo nikakve pompe. Stručnjaci jednostavno nisu prepoznali značaj onog što su videli, mislili su da je u pitanju srednjovekovno, najverovantije vizantijsko groblje.

Do promene je došlo 1994. Nemački arheolog Klaus Šmit primetio je stubove u obliku slova T, pa su već sledeće godine započeta detaljna iskopavanja - pronađeni su dodatni stubovi u obliku slova T sa životinjskim motivima i geometrijskim oblicima, ali i skulpture životinja i ljudi, alatke od kamena i kostiju, kao i ostaci biljaka i životinja kojima su se hranili stanovnici.

Starost otkrivenih monumentalnih građevina šokirala je istraživače. Kad je utvrđeno da su nastale oko 9500. godine pre nove ere i korišćene do otprilike 8000. pre nove ere, mnogima je to delovalo potpuno neverovatno. To je značilo da su ovi megaliti napravljeni skoro 7.000 godina pre Keopsove piramide u Egiptu, oko 6.000 godina pre Stounhendža u Britaniji, a skoro isto toliko i pre nastanka prvog pisma u Sumeru...

A onda je usledio dodatni šok - pronađena su i druga slična nalazišta u okruženju, koja se danas zajednički nazivaju Taš Tepeler. Sve to je promenilo pogled na nastanak prvih društava i pojačalo rasprave o neolitskoj revoluciji, kao i pitanju da li su prva stalna naselja nastala kao posledica prelaska na zemljoradnju ili su praistorijski ljudi prešli na zemljoradnju zato što su počeli da grade stalna naselja.

Prvi hram ili nešto drugo?

Dok se prvih godina nakon otkrića tvrdilo da je Gobekli Tepe prvi hram na svetu, istraživači su danas oprezniji u takvim tvrdnjama.

- Govorilo se da su najveće građevine hramovi, ali naši rezultati pokazuju da to nije slučaj. To su specijalne, zajedničke građevine. Nisu kuće. Oko njih postoje manje građevine, nalik na pećine. Mali prostori za spavanje ili rad. Velike su bile prostor za okupljanje ljudi, gde su zajedno radili nešto. Šta? To možda nikad nećemo moći da saznamo. Možda se jesu molili, mogućnost da je to bila hram postoji, ali ne možemo to da kažemo sa sigurnošću jer nema dokaza – ispričao nam je Emirhan, arheolog na nalazištu Gobekli Tepe.

Nakon što je Gobekli Tepe privukao veliku pažnju arheologa, sprovedena su dodatna istraživanja na visoravni Šanliurfe i ubrzo su otkrivena naselja iz sličnog perioda kao što su Karahan Tepe, Sajburč, Harbetsuvan Tepesi, Gurku Tepe, Čakmak Tepe, Medik, Kurtepesi, Tašli Tepe, Ajanlar, Jogunburč i Jeni Mahale. Istraživanja u njima sprovode se u okviru projekta Taš Tepeler, jedne od najvećih inicijativa Ministarstva kulture i turizma Turske.

Druga nalazišta, ista kultura

Kada se kroči u Karahan Tepe, vrlo je lako zaključiti da je ovo nalazište deo iste kulture kao Gobekli Tepe, iako je oko 500 godina mlađe. Tu su prepoznatljivi, ogromni stubovi u obliku slova T, kružni zidovi zajedničkih prostorija, slične figure… Na jednom od stubova, sa strane je urezano i ljudsko lice, što je za arheologe predstavljalo poslednji dokaz da ti T-stubovi predstavljaju ljudske figure.

Jedna od razlika između Gobekli Tepea i Karahan Tepea jeste što u prvom ima više figura životinja, dok u drugom dominiraju figure ljudi.

Uz spektakularne zajedničke prostorije u Karahan Tepeu, posebnu pažnju privlači takozvana struktura AB. Reč je o maloj prostoriji izdubljenoj u steni sa 10 stubova u obliku falusa, ljudskom glavom sa zmijskim telom, kao i sa malim ulazom i izlazom. Najverovatnije, kažu arheolozi, reč je o prostoriji koja je služila za neku vrstu inicijacije. Kakva je to inicijacija bila i čemu je služila, zasad ostaje misterija.

U Karahan Tepeu se nalaze neki od najstarijih primera arhitektonskih elemenata poput stepenica i prozora, kao i uglova.

Posebnu pažnju posetilaca privlači i čuvena antropomorfna figura muškarca koji sedi i rukama drži svoj penis. Statua je visoka 2,3 metra i ima dosta zanimljivih detalja, poput nečega nalik okovratniku V-izreza oko vrata, urezanim rebrima i prstima…

Stambene prostorije u Sajburču

Sličan njoj je i reljef u Sajburču. On takođe prikazuje muškarca koji rukom drži falus, a oko njega su leopardi.

Ovo nalazište, otkriveno tek 2020, najkraće je naseljavano tokom neolita, svega 300 godina, kažu arheolozi. Ipak, već na prvi pogled jasno je da ga je gradila ista kultura. Na svakom ćošku vidljivi su stubovi u obliku slova T, ali ovde nisu bili samo u centru zajedničkih, već su u centru stambenih prostorija, što je značajna promena.

- Sva neolitska istraživanja u regionu naučila su nas mnogo o ranim naseljenicima, o tome kako su se nastanili, kako su živeli i preživljavali, i kako su počeli da stvaraju veće zajednice nego ranije. Naučili smo mnogo. Ali, važniji i jasniji rezultati novih istraživanja ukazuju na to da ljudi koji su se nastanili nisu odmah počeli da se bave poljoprivredom. Dugo su zavisili od svog prirodnog okruženja, duže nego što smo očekivali – rekla je za Telegraf Nauku Ejlem Ozdogan (Eylem Özdoğan), profesorka Odeljenja za praistorijsku arheologiju Univerziteta u Istanbulu koja vodi iskopavanja na Sajburču.

(Telegraf Nauka)

Putovanje reportera Telegraf Nauke do Taš Tepelera organizovano je od strane TGA, (Türkiye Tourism Promotion and Development Agency) Agencije za razvoj i promociju turizma, na poziv Turske ambasade u Beogradu, Kancelarije za kulturu i turizam.