Drevna DNK otkrila tajne Skita: Politička moć elite se nasleđivala, pokazalo veliko istraživanje

Nova analiza drevne DNK, kombinovana sa arheologijom i antropologijom, donela je nova i donekle neočekivana otkrića o Skitima.

Pronađeni su dokazi da se politička moć elite ovog nomadskog naroda verovatno nasleđivala kroz porodične loze koje su se protezale kroz više mesta sagranjivanja. Kombinovanjem arheologije, antropologije i genetike, nova studija nudi svež uvid u to kako su se razvijale društvena nejednakost i politički autoritet među drevnim nomadskim društvima, saopštio je Institut za evolucionu antropologiju Maks Plank.

Skitsko-sibirski arheološki horizont pojavio se tokom 1. milenijuma pre nove ere i prostirao se od planine Altaj do Crnog mora. Skiti su prikazivani kao veoma pokretni konjanici nomadi koji su putovali prostranom evroazijskom stepom tokom gvozdenog doba. Širom evroazijske stepe, gvozdeno doba je obeleženo pojavom velikih grobnih humki (kurgana), građenih za pojedince visokog statusa.

Ovi složeno konstruisani monumentalni grobovi često su sadržali bogato ukrašene žene i muškarce, praćene zlatnim ornamentima, oružjem i žrtvovanim životinjama, navodi studija objavljena u Science Advances.

Nasuprot tome, drugi pojedinci su sahranjivani u mnogo manjim i jednostavnijim humkama sa malo ili nimalo grobnih darova. Ovako upadljive razlike dugo su tumačene kao dokaz rastuće društvene nejednakosti i pojave moćnih elita među populacijom gvozdenog doba. Međutim, neka suštinska pitanje ostala su neodgovorena: Kako se elitni status održavao i prenosio? Da li su se pozicije moći sticale individualnim postignućem ili su bile nasleđivane?

Nova studija analizirala je DNK podatke 85 pojedinaca iz gvozdenog doba, uključujući 38 elitnih i 47 običnih osoba iz cele centralne Evroazije. Studija obuhvata 46 novo-sekvenciranih genoma i prve podatke o celom genomu čuvenog skitsko-sakaškog „Zlatnog čoveka“ sa arheološkog nalazišta Isik u Kazahstanu, što predstavlja jedno od najznačajnijih arheoloških otkrića u centralnoazijskoj stepi.

Jedno od najznačajnijih otkrića u centralnoj Evroaziji su kurgani Isik u Kazahstanu, smešteni oko 50 kilometara istočno od Almatija. Iskopavanja ovog kraljevskog pogrebnog kompleksa povezanog sa kulturom Saka iz gvozdenog doba otkrila su grobnicu „Zlatnog čoveka“ koja datira iz perioda 400–300. godine pre nove ere. Pojedinac je sahranjen u drvenoj komori koja je sadržala više od 4.000 zlatnih ukrasa, oružje, zlatom izvezenu kapu, zoomorfne artefakte i srebrnu činiju sa nepoznatim pismom.

U ovoj studiji, podaci o celom genomu „Zlatnog čoveka“ pružaju prvi genetski uvid u ovu kultnu ličnost. Rezultati ga svrstavaju u genetski varijabilitet pojedinaca kulture Saka iz gvozdenog doba i takođe pomažu u rešavanju dugogodišnjeg pitanja, ukazujući na to da je osoba najverovatnije bila muškog, a ne ženskog pola.

Porodične veze i elitne grobnice

Analizirajući drevne genome pojedinaca sahranjenih u elitnim skitskim grobovima i upoređujući ih sa neelitnim sahranama, tim međunarodnih istraživača identifikovao je dokaze o bliskim porodičnim vezama koje povezuju elitne pojedince u više nekropola – u nekim slučajevima udaljenim više od 100 kilometara – kao i znakove unija između rođaka. Ovi rezultati ukazuju na to da se elitni status održavao unutar međusobno povezanih porodičnih loza, koje su oblikovale politički autoritet i društvenu organizaciju širom centralnoazijske stepe.

- Nismo očekivali da ćemo otkriti da se društveni status prenosio sa generacije na generaciju, ali bilo je jasno da su visokorangirani pojedinci bili u bližem srodstvu jedni sa drugima, čak i kada su bili sahranjeni na različitim arheološkim nalazištima, nego sa ljudima nižeg statusa koji su sahranjeni na istim mestima sa elitom – rekla je Ajnaš Čildebajeva, docentkinja antropologije na Univerzitetu Teksas u Ostinu i istraživačica na Institutu Maks Plank za evolucionu antropologiju i Institutu za genetiku i fiziologiju u Almatiju.

Istraživači nisu pronašli jasne dokaze da je elitni status bio povezan sa patrilokalnim ili matrilokalnim obrascima boravka, što sugeriše da je društvena organizacija među skitskim elitama bila složenija i da nije bila zasnovana na rodnoj diferencijaciji.

Elitne žene u skitskom društvu

Studija takođe baca novo svetlo na ulogu elitnih žena u skitskom društvu.

- Važno zapažanje našeg istraživanja bilo je primetno prisustvo elitnih žena – rekla je Ajšin Galiči, istraživač na Institutu Maks Plank za evolucionu antropologiju u Lajpcigu i na Univerzitetu Teksas u Ostinu. - Skoro polovina elitnih pojedinaca u našem uzorku bile su žene, što ukazuje na to da su žene imale visok društveni status u skitskom društvu gvozdenog doba.

Prisustvo elitnih žena u bogato opremljenim grobovima, zajedno sa genomskim dokazima koji povezuju visokorangirane pojedince kroz različita mesta sahranjivanja, ukazuje na društveni svet u kojem su status, autoritet i srodstvo bili blisko povezani. Nalazi sugerišu da je politička moć među skitskim grupama gvozdenog doba možda bila organizovana kroz proširene elitne porodične mreže, pre nego kroz jednostavne obrasce stanovanja zasnovane na muškoj ili ženskoj liniji.

- Skiti i Sake su kolektivna imena za nomadska plemena ranog gvozdenog doba koja su naseljavala region centralne Evroazije od Dunava do Altaja. Stari Grci su ih nazivali Skitima (Herodot je skovao taj termin), dok su ih persijski i indijski izvori nazivali Sakama. Istorijski gledano, termin Skiti se češće odnosi na zapadna plemena (crnomorski region), a Sake na istočna (Srednja Azija, Altaj). Sva ova plemena ujedinjavao je takozvani skitsko-sakaški životinjski stil u umetnosti, prepoznatljiva vojna veština i nomadsko stočarstvo. Nisu imali sopstveno pismo, ali su iza sebe ostavili veličanstvene grobne humke, čije je proučavanje oblikovalo globalno razumevanje kulture nomadskih naroda Evroazije u ovom periodu – rekla je Lejla Džansugurova sa Instituta za genetiku i fiziologiju u Almatiju.

„Zlatni čovek“ iz Isika

Najupečatljiviji primer skitsko-sakaške kulture je „Zlatni čovek“ iz humke Isik, koji je postao nacionalni simbol Kazahstana. Poznati su i mnogi drugi nalazi „Zlatnih muškaraca/žena“ koje su otkrili kazahstanski arheolozi. Vrednost ove genetske studije ne ogleda se samo u dobijanju prvih pouzdanih DNK podataka o brojnim objektima koji pripadaju saki elitama, kao što su Zlatni čovek iz Isika, princeza iz Uržara, Šilikti Zlatni čovek i drugi, već i u činjenici da su elitni skitsko-sakaški pojedinci ispitivani uporedo sa neelitnim osobama pronađenim na istim lokalitetima. Ovaj pristup omogućio je utvrđivanje specifičnosti bračnih odnosa elite i identifikaciju srodnih nekropola. Na taj način, ova genetska studija značajno obogaćuje naše znanje o skitsko-sakaškoj kulturi.

Integracijom arheoloških, antropoloških i genomskih dokaza, studija otkriva da je skitsko elitno društvo bilo oblikovano porodičnim vezama koje su se protezale kroz različite regije i mesta sahranjivanja. Ovi nalazi pružaju novi uvid u to kako se održavao visok status, kako se razvijao politički autoritet i kako je nastajala društvena nejednakost među drevnim nomadskim društvima evroazijske stepe.

Otac istorije o Skitima

Herodot, otac istorije, veliki deo svojih Istorija posvetio je upravo Skitima – zabeležio je predanja o njima, opisao zemlju na kojoj žive, njihova božanstva, ratne običaje, proročanstva i ratove sa Persijancima.

„Skiti pričaju za sebe da su najmlađi narod na svetu, a postali su ovako. U njihovoj zemlji, koja je bila pusta, rodio se prvi čovek kome je bilo ime Targitaj. Kažu da su roditelji ovog Targitaja bili Zevs i kći reke Boristena. To im ja ne verujem, ali oni to uporno tvrde“, naveo je otac istorije.

(Telegraf Nauka/Max-Planck-Gesellschaft)