Gde su pisani Svici s Mrtvog mora i ko ih je pisao? Mladen Popović dobio 2,5 miliona evra da reši misteriju

Evropski istraživački savet (ERC) dodelio je profesoru Mladenu Popoviću sa Univerziteta u Groningenu naprednu stipendiju od 2,5 miliona evra za petogodišnji međunarodni istraživački projekat koji će ispitivati jedno od najosnovnijih pitanja u proučavanju Svitaka sa Mrtvog mora: gde su svici nastali i prepisivani, i šta njihovo poreklo može otkriti o centrima učenja, pisarskoj kulturi i prenošenju znanja u drevnoj Judeji?

Projekat pod nazivom „Praćenje pisara i svitaka“ okuplja istraživače sa Univerziteta u Groningenu, iz Izraelske uprave za antikvitete, kao i iz vodećih laboratorija i istraživačkih institucija širom Evrope, saopštilo je Ministarstvo spoljnih poslova Izraela. Kombinovanjem najsavremenije hemijske analize, veštačke inteligencije, paleografije i kodikologije, istraživanje ima za cilj da rekonstruiše geografske i kulturne kontekste u kojima su svici nastali.

Preporučujemo

Svici sa Mrtvog mora, koje čuva Izraelska uprava za antikvitete u Jerusalimu, predstavljaju jedno od najznačajnijih arheoloških otkrića 20. veka. Oni uključuju najstarije poznate rukopise mnogih knjiga Svetog pisma, zajedno sa izuzetnom zbirkom jevrejskih književnih dela koja datiraju iz kasnog perioda Drugog hrama. Uprkos decenijama istraživanja, precizne lokacije na kojima su mnogi svici proizvedeni, pripremljeni i prepisani i dalje su nepoznate.

Da li je bar deo svitaka napisala jevrejska zajednica koja je živela u osami u Kumranu? Da li su drugi doneti iz dodatnih centara pisarske delatnosti u Judeji, možda iz Jerusalima, i sakriveni u pećinama u vremenima opasnosti? Ili su pećine služile i kao biblioteka, ili kao neka vrsta drevne genize? Ova pitanja su u samom srcu novog projekta.

Profesor Popović, jedan od vodećih svetskih autoriteta za Svitke sa Mrtvog mora, predvodiće multidisciplinarni tim istoričara, arheologa, naučnika koji se bave materijalima, hemičara i stručnjaka za veštačku inteligenciju tokom narednih pet godina. ERC „Advanced Grant“ spadaju među najprestižnije evropske nagrade za istraživanje, pružajući podršku međunarodno priznatim istraživačima u sprovođenju ambicioznih naučnih istraživanja sa velikim uticajem.

U bliskoj saradnji sa Izraelskom upravom za antikvitete, tim će analizirati približno 250 uzoraka iz zbirke Svitaka sa Mrtvog mora, uključujući pergament, papirus i mastilo. Po prvi put, papirusi iz Egipta biće ispitivani uporedo sa papirusima iz Kumrana i drugih lokaliteta u Judejskoj pustinji, što će omogućiti istraživačima da direktno uporede njihove hemijske potpise. Očekuje se da će ove analize pomoći u identifikovanju materijalnih „otisaka prstiju“ svitaka, otkriti poreklo sirovina, identifikovati proizvodne prakse i otkriti veze između različitih centara pisarske delatnosti.

Hemijski podaci biće obrađeni pomoću naprednih alata veštačke inteligencije sposobnih da identifikuju složene obrasce koje je teško otkriti konvencionalnom analizom. Ovi rezultati će zatim biti integrisani sa paleografskim studijama rukopisa, kodikološkom analizom fizičke konstrukcije svitaka – uključujući pripremu listova, raspored kolona, margine i tehnike šivenja – kao i sa lingvističkim i književnim dokazima.

Zajedno, ovi pristupi omogućiće istraživačima da razviju model bez presedana za mapiranje više od 25.000 fragmenata Svitaka sa Mrtvog mora koje čuva Izraelska uprava za antikvitete. Projekat ima za cilj da postavi pojedinačne rukopise i pisare u njihove geografske i hronološke kontekste, identifikujući pritom centre pisanja, učenja, književne produkcije i prenosa znanja u drevnoj Judeji – a potencijalno i šire.

- Ovo je do sada najveći istraživački projekat koji koristi veštačku inteligenciju za ispitivanje kulturnog konteksta Svitaka sa Mrtvog mora. Ovi rukopisi pružaju izuzetan uvid u intelektualni svet drevne Judeje. Kombinovanjem napredne laboratorijske analize sa proučavanjem drevnog rukopisa i izuzetnim napretkom veštačke inteligencije poslednjih godina, sada smo u mogućnosti da odgovorimo na pitanja koja su ranije bila van našeg domašaja: ko je prepisao ove rukopise, gde su nastali, kako je znanje kružilo i koju su ulogu ovi tekstovi imali u društvu svog vremena – rekao je profesor Mladen Popović.

Projekat se nadovezuje na prethodni projekat profesora Popovića koji je takođe finansirao ERC, pod nazivom „Ruke koje su napisale Bibliju“, koji je bio pionir u korišćenju veštačke inteligencije za identifikaciju pojedinačnih pisara odgovornih za prepisivanje Svitaka sa Mrtvog mora. Projekat „Praćenje pisara i svitaka“ proširuje taj rad, idući dalje od same identifikacije ruku pisara kako bi se istražilo gde su pisari radili, materijale koje su koristili i šire kulturne i intelektualne mreže u kojima su rukopisi nastajali i kružili.

- Istraživanje će stvoriti bazu podataka bez presedana o hemijskom sastavu uzoraka Svitaka sa Mrtvog mora. Izraelska uprava za antikvitete zadužena je za očuvanje, dokumentaciju i proučavanje Svitaka sa Mrtvog mora, i mi nastavljamo da ulažemo značajne napore u unapređenje njihovog naučnog istraživanja. Poslednjih godina smo spoznali bogatstvo informacija koje se mogu dobiti iz samih materijala – pergamenta, papirusa i mastila – otkrivajući skrivene uvide sačuvane u hiljadama fragmenata rukopisa koji su opstali više od dva milenijuma. Učešće u međunarodnom projektu ovog obima omogućava Izraelskoj upravi za antikvitete da doprinese svojom stručnošću u analizi materijala artefakata nekim od najvažnijih pitanja u istraživanju Svitaka sa Mrtvog mora, na korist i naučnoj zajednici i široj javnosti – rekla je dr Ilir Koen-Ofri iz Izraelske uprave za antikvitete, jedna od saradnica na projektu.

(Telegraf Nauka/Gov.il)