Pronađeni prvi dokazi na Italijanskoj rivijeri: Grupa lovaca-sakupljača stigla u Riparo Moki pre 30.000 godina

Noajilijen kultura, tradicija izrade kamenog oruđa nastala u severnoj Španiji, stigla je u Italiju pre oko 30.000 godina. To su pokazala nova iskopavanja na lokalitetu Riparo Moki na Italijanskoj rivijeri.

Autori najnovijeg istraživanja, objavljenog u Journal of Archaeological Science: Reports, tvrde da su ljudi prešli taj put noseći tehniku sa sobom, piše magazin La Brujula Verde.

Preporučujemo

Arheolozi koji su radili na lokalitetu Riparo Moki tačno su znali šta im je potrebno kada su otkrili praistorijsko ognjište uglavljeno između ogromnih kamenih blokova: drveni ugalj, kako bi ga datirali. Međutim, uzorci uglja su ukradeni pre nego što je iko uspeo da ih analizira.

Morali su da pronađu drugi način da utvrde starost ognjišta. Rešenje se pojavilo u obliku malene morske ljušture, a ono je primoralo istraživače da prilagode vremenski okvir jednog od najvećih kretanja stanovništva u praistorijskoj Evropi.

Studija na kojoj su radili stručnjaci sa Univerziteta u Trentu i Univerziteta u Pizi rešila je nedoslednost koja je bila neobjašnjiva godinama.

Noajilijen je regionalna varijanta gravetijena, jedne od glavnih kultura lovaca-sakupljača u završnoj fazi starijeg kamenog doba. Postojao je mnogo pre nego što je zemljoradnja stigla u Evropu, na kontinentu koji je još bio okovan poslednjim ledenim dobom.

Njegov zaštitni znak je Noajilijen dleto, malo kremeno oruđe sa radnom ivicom u obliku dleta. Arheolozi su ga pronalazili od Pariskog basena do Kantabrije na severnoj obali Španije, kao i duž zapadne obale Italije. Prema ovoj studiji, tradicija obuhvata period od pre otprilike između 33.000 i 26.000 godina.

Do sada prikupljeni datumi formirali su neku vrstu talasa. Najstarija dleta pojavljuju se između Kantabrije, Baskije i Pirineja, zatim u Francuskoj, i na kraju u Italiji. To je upravo ono što bi se očekivalo od tradicije koja se širi ka istoku, i do ovog trenutka sve se uklapalo.

Problem se nalazio u lokalitetu Riparo Moki. Ovo sklonište pripada kompleksu Balci Rosi (Balzi Rossi) u italijanskoj opštini Ventimilja, i nalazi se tačno na prirodnom koridoru između Francuske i Italije. Svaka grupa koja je dolazila iz Provanse morala je da prođe tuda.

Ipak, najstariji noajilijenski datum sa tog lokaliteta bio je star oko 28.000 godina, dok su iz pećine Grota dela Kala, znatno južnije niz italijansku obalu, već postojala nalazišta stara oko 30.500 godina. Delovalo je kao da su putnici stigli u Napulj pre nego u Đenovu.

Crvene stene

Balci Rosi, što na lokalnom ligurskom dijalektu znači „crvene stene“, jedno je od najpoznatijih paleolitskih nalazišta u Evropi. Njegove pećine se otvaraju ka moru na svega nekoliko metara od francuske granice. Poznate su i kao Grimaldijeve pećine, što je naziv koji duguju kneževskoj kući Monaka, čiji je knez Alber I finansirao istraživanje najvažnijih među njima oko 1900. godine.

Među nalazima su skeleti poznati kao „grimaldijski čovek”, grobovi ukrašeni nakitom od školjki u Dečjoj pećini (Grotta dei Fanciulli) i nekoliko ženskih figurina, takozvane „Venere iz Balci Rosija”.

Sam Riparo Moki iskopavan je između 1938. i 1949. godine pod vođstvom Alberta Karla Blanka i Luiđija Kardinija, a ponovo je otvoren u kasnijim decenijama. Stefano Grimaldi rukovodi radovima od 2007. godine. Njegov tim je 2016. i 2017. godine otvorio novi sektor, Istočni depozit, u međuprostoru između starog iskopavanja i susedne pećine Kaviljone.

Imali su vrlo malo prostora za rad - komad zemlje manji od parking mesta - jer pešačko šetalište izgrađeno devedesetih godina prošlog veka pokriva deo lokaliteta, dok je železnica iz 19. veka već bila oštetila gornje slojeve.

Između velikih kamenih blokova koji su pali sa litice, tim je pronašao grudvu sivog pepela prečnika oko 50 centimetara. To je ognjište koje autori nazivaju Ognjište 2.2.1. Oko njega su nađeni životinjski ostaci i oko 7.500 komada obrađenog kremena; skoro svi su bili sićušni, a većina je predstavljala obične odlomke i krhotine.

Zanimljivi nalazi su komadi koji ne predstavljaju otpad. Među njima su sečiva - uske trake kremena odbijene sa malih blokova - i nekolicina jezgara sa kojih su potekla. Lovci su koristili oblutke i male blokove lokalnog kremena, a od sečiva su izradili 73 gotove alatke.

Vrhovi projektila

Najčešće su male špice sa jednom namerno zatupnjenom ivicom, poznate kao mikrogravete, koje su služile kao vrhovi projektila. Na jednoj su još vidljivi tragovi uglavljivanja u dršku, a mnogima nedostaju vrhovi, što odgovara njihovoj upotrebi kao oružja.

Tim je takođe proučavao mikroskopske tragove upotrebe na komadima kako bi rekonstruisao šta su ljudi radili pored vatre. Noajilijen dleta su svojom prirodnom ivicom korišćena za sečenje mesa i kože, dok je kraj u obliku dleta, na kome nema tragova upotrebe, izgleda služio za montiranje alatke u dršku.

Jedan strugač i jedno oruđe sa urezom korišćeni su za obradu drveta, verovatno za oblikovanje držalja. Dva dletasta odbitka služila su kao klinovi za cepanje kostiju, možda radi izrade šipki za koštane vrhove.

Izdvaja se još jedan detalj. Deo kremena potiče sa izdanaka udaljenih više od 200 kilometara, kako na zapadu u Provansi, tako i na istoku na Apeninima, planinskom vencu koji čini kičmu Italije. Ove grupe su prelazile ogromne teritorije i tačno su znale gde se nalazi najbolji kamen.

Pošto je drveni ugalj nestao, tim je umesto toga datirao slojeve koji okružuju ognjište. Izabrali su ljušturu roda Bittium, sićušnog morskog puža, i poslali je u laboratoriju Toma Hajama (Tom Higham) i Katerine Duke (Katerina Douka) na Univerzitetu u Beču.

Morske ljušture i kalibracija

Morske ljušture apsorbuju ugljenik zbog čega deluju starije nego što jesu, pa se taj efekat mora oduzeti prilikom kalibracije datuma. Nakon korekcije, ljuštura je dala starost između 29.900 i 30.800 godina.

Jedan datum nije bio dovoljan. Autori su ga uneli u statistički model koji istovremeno procenjuje sve pouzdane Noajilijen datume iz zapadne Evrope. Od 147 do sada objavljenih datuma, samo 54 je prošlo filter kvaliteta.

Rezultat je talas koji počinje u severnoj Španiji pre oko 34.000 godina, kreće se preko Pirineja i juga Francuske, i stiže u Toskanu, na lokalitet Bilančino, pre oko 29.000 godina. Sa starošću od oko 30.000 godina, Riparo Moki se konačno uklopio.

Sa tim prilagođavanjem, rezultati iz pećine Grota dela Kala zaslužuju oprezno tumačenje, jer sada deluju približno iste starosti kao Riparo Moki, ili neznatno stariji. Ova pećina, u mestu Marina di Kamerota na obali Čilenta (u regiji Kampanija), sadrži jednu od najpotpunijih gornjopaleolitskih sekvenci na tirenskoj obali.

Prema studiji, ovo preklapanje ukazivalo bi na veoma brzo širenje duž cele obale, na razdaljini od oko 770 kilometara vazdušnom linijom.

Glavno pitanje glasi: šta se zapravo kretalo? Autori iznose dve krajnosti. Prema prvoj, tehničko znanje nastalo na severoistoku Iberijskog poluostrva prenosilo se od ruke do ruke među ljudima koji su već živeli duž severnog Mediterana. Prema drugoj, grupe ljudi su putovale iz Španije ka južnoj Italiji.

Oni naginju ovom drugom tumačenju, uz tri argumenta. Prvi je taj što se Noajilijen širi kao kompletan paket koji uključuje ne samo kameno oruđe, već i tehnologiju obrade kosti, načine kretanja kroz pejzaž i lični nakit. Drugi je taj što bi čisto kulturna transmisija trebalo da proizvede lokalne varijante i period u kome različite tradicije žive jedne pored drugih, pre nego sistematsku zamenu. Treći argument je da je brzinu širenja lakše objasniti kretanjem ljudi nego prenošenjem ideja među raštrkanim grupama.

Klima je takođe mogla odigrati ulogu. Dolazak u Italiju poklapa se sa početkom hladnijeg i sušljeg perioda pre oko 30.500 godina, pri čemu autori priznaju rizik od ekološkog determinizma - iskušenja da se sve objasni vremenskim prilikama.

Uprkos tome, zahlađenje je moglo potisnuti lovce dalje na jug, duž obale čije su okruženje već poznavali, ili ka umerenijim utočištima na obalama Kampanije.

Tumačenje lokaliteta

Oni takođe nude i tumačenje samog lokaliteta. U svojoj najranijoj fazi, Riparo Moki je verovatno služio kao lovački logor za kraći boravak, gde su manje grupe istraživale teritoriju pre dolaska većih kontingenata. Studija ovo predstavlja kao hipotezu koja je u skladu sa podacima.

Ostalo je i nekoliko nerazjašnjenih pitanja, na šta autori sami ukazuju. Na lokalitetu Pjovezelo na Emilijanskim Apeninima, rano gravetijensko nalazište staro oko 30.000 godina nije dalo nijedno Noajilijen dleto.

Još je nejasno da li se tu nalaze ostaci druge populacije koja je stigla sa Jadrana, ili pak specijalizovanog noajilijenskog logora gde se to oruđe jednostavno nije koristilo. Takođe, nije poznato šta se ranije dešavalo na tirenskoj obali, gde postoji praznina između orinjasijenske kulture i noajilijena. To bi moglo odražavati retku naseljenost ili pristrasnost u istraživanjima, budući da je nivo mora tada bio niži pa bi se mnoga nalazišta danas mogla nalaziti pod vodom.

Postavlja se i pitanje da li je traženje Noajilijen dleta dovoljno da se ova kultura prepozna. Autori napominju da se isti način izrade sečiva i obrade kremena javlja čak i u slojevima u kojima ta dleta nedostaju.

Ukoliko je to slučaj, moguće je da postoji više noajilijenskih logora nego što je do sada zabeleženo, a talas koji je prešao Mediteran pre 30.000 godina ostavio bi više tragova nego što trenutno umemo da prepoznamo.

(Telegraf Nauka/La Brújula Verde)