Figurice ptica stare 40.000 godina daju informacije o napretku ljudi ledenog doba

Novootkrivene figurice ukazuju na veštine koje su možda pomogle u oblikovanju ekspanzije ranih ljudi širom Evrope.

Nije samo hladan pećinski vazduh koji tokom toplotnog talasa privlači arheologe u pećinu Hole Fels na jugozapadu Nemačke. Protekle tri decenije su donele izvanredne pronalaske, uključujući vešto napravljene predmete kao što su najstarija figurica sa ljudskim oblikom na svetu — 40.000 godina stara „Venera iz Hole Felsa“ — i najraniji poznati muzički instrumenti.

Preporučujemo

Ovi umetnički radovi daju uvid u umove nekih od najranijih homo sapiensa Evrope. Povezani sa orinjačkim periodom, oni su među prvim ljudima za koje se zna da su ostavili prikaze svog sveta.

Istraživači iz Centra Zenkenberg za ljudsku evoluciju u Tibingenu i Univerziteta u Tibingenu predstavili su 29. jula najnovije blago: par malenih figura ptica od mamutove kljove i fragmente frule od kosti lešinara, pronađene tokom terenske sezone 2025.

„Ima nečeg magičnog u ovim predmetima“, kažu oni. „Umetničke sposobnosti prikazane u Hole Felsu i obližnjim pećinama označavaju pomak u kognitivnoj i kulturnoj sofisticiranosti koja je možda pomogla ovim ljudima da napreduju u Evropi ledenog doba, dok su druge grupe nestajale“.

U planu je testiranje ove teorije pomoću drevne DNK iz sedimenata pećine Hole Fels. Ovo je vrhunska laboratorija. Zašto se to dogodilo ovde? Šta je pokretačka snaga? I gde nas to vodi?

Riznica umetničkih dela

Današnji ljudi uglavnom potiču od populacija koje su se pojavile u Africi pre 200.000–300.000 godina. Za naseljavanje ostatka sveta je bilo potrebno vreme. Najstariji nedvosmisleni dokazi o homo sapiensu u Evropi dolaze od ostataka starih više od 45.000 godina.

Međutim, arheološki i genomski dokazi sugerišu da su ovi rani istraživači zbrisani. Kasniji talasi lovaca-sakupljača, koji su povezani sa orinjačkim tehnologijama kao što su kamena sečiva i koštani šiljci, pojavili su se pre oko 43.000 godina i kasnije se raširili po kontinentu. Od orinjačkog perioda nadalje, evropske lovce-sakupljače pratili su umetnost i drugi oblici simboličkog izražavanja.

Hole Fels, na nemačkom „šuplja stena“, nalazi se u rečnoj dolini u planinskom regionu Švapska Jura, koji je prošaran sličnim pećinskim sistemima. Iskopavanja su otkrila kosti mamuta, irvasa i drugih životinja, kao i kameno oruđe. Figurice od slonovače su pronađene u drugim pećinama Švapske Jure, uključujući statuu „Čoveka lava“, visoku 31 centimetar i staru otprilike 40.000 godina. Ovi umetnički radovi su, pak, smatrani retkim.

U Hole Felsu pronađene su figurice plovuše, konja, vidre, „malog čoveka lava“ od 2,5 cm, pored devet fragmenata Venere, a sve napravljeno od mamutove kljove. Gotovo kompletna frula izrađena od kosti beloglavog supa (Gyps fulvus) ležala je 70 cm od Venere. Sve potiče iz orinjačkog sloja, čija starost je do 42.500 godina.

Ova eksplozija umetničkog rada je jedinstvena. Jedina opšteprihvaćena figurativna umetnička dela — ona koja prikazuju stvarni svet — starija od onih iz Švapske Jure su pećinske slike iz Indonezije, uključujući sliku ljudskih i svinjolikih figura na Sulavesiju, čija starost je procenjena na više od 51.000 godina.

Dve nove figurice ptica podsećaju na srodnika fazana poznatog kao snežnica — jedna u stanju mirovanja, druga sa raširenim krilima, verovatno u letu, obe duge 2–3 cm.

Istraživači su identifikovali jedan od novih umetničkih radova dok su pregledali filtrirani sediment u potrazi za mikrofosilima glodara i drugih malih životinja. Odmah je bila prepoznatljiva ptica, iako je nedostajalo krilo. „Vidite ovu figuricu i osetite ljudskost svega toga“, kažu oni. „Niko nije video ove stvari 40.000 godina i mi smo prvi to uradili. To je privilegija“.

Foto: Bible Land Pictures / akg-images / Profimedia

Ljudi koji su napravili te figurice su očigledno bili očarani ovim životinjama. Međutim, razlog zašto su napravljene ostaje nepoznat. Ovi predmeti su stvoreni sa svrhom koja nije puko uživanje. Možda su pomagali ranim ljudima da zadrže sećanja ili izraze pripadnost grupi, spekulišu arheolozi. Umetnička dela poput Venere i figurica ptica mogla su biti korišćena u ritualima povodom značajnih događaja, uključujući trudnoću i rođenje. Tragovi na nekima od njih podsećaju na ritualnu skarifikaciju.

Moderne replike pomoću materijala i oruđa koji bi bili na raspolaganju ranim lovcima-sakupljačima daju uvid u pažnju i veštinu potrebnu za izradu takvih figurica. Arheolozi takođe spekulišu da su predmeti napravljeni i potencijalno korišćeni kao sredstva za pripovedanje o majčinstvu i kao igračke. Za replikovanje statue Čoveka lava bilo je potrebno 360 sati rada.

Ova kulturna i umetnička složenost se smatra prekretnicom za homo sapiensa. „Čini se da je ovo tačka u ljudskoj evoluciji gde znamo da su ovi ljudi poput nas“, kažu istraživači. Početkom 2000-ih, Nikolas Konard i kolege su formulisali model nazvan „kulturna pumpa“: ideja je da su faktori poput povećane gustine naseljenosti i nadmetanja za resurse doveli do kulturne eksplozije među ljudima Švapske Jure. Ove inovacije su se zatim proširile po Evropi i dalje. Konard ukazuje na rasprostranjenu figurativnu umetnost kasnijih evropskih lovaca-sakupljača i njeno skoro potpuno odsustvo na ranijim lokacijama.

Genetske veze

Na sedimente u pećini je primenjena genomika u nadi da će se popuniti velika praznina u arheogenetskim podacima. Jedina dva objavljena ljudska genoma iz orinjačkog perioda potiču iz kasne faze, pre oko 35.000 godina, i dele poreklo sa ljudima povezanim sa kasnijom gravetijenskom kulturom. Ipak, istraživači ne znaju ništa o poreklu najranijih orinjačkih populacija — uključujući ljude koji su stvarali umetnost u Hole Felsu.

U Hole Felsu ili obližnjim pećinama nikad nisu pronađeni ljudski ostaci iz ovog perioda, a površine umetničkih dela zasad nisu dale drevnu ljudsku DNK. Sekvencirajući drevnu DNK sačuvanu u zemljištu, istraživači se nadaju da će testirati aspekte teorije „kulturne pumpe“ tako što će utvrditi ko je živeo u Hole Felsu i da li je bilo potomaka.

Moguće je da su rani orinjački narodi u Hole Felsu doprineli poreklu kasnijih lovaca-sakupljača. Međutim, da li bi takva biološka veza rekla mnogo istraživačima o pojavi figurativne umetnosti u Švabskoj Juri, ili njenom odsustvu na drugim mestima. Ranije ljudske grupe, uključujući neandertalce, možda nisu osećale potrebu da se izražavaju na slične načine, ili su to činile koristeći metode koje nisu dobro očuvane.

Radovi poput novootkrivenih figurica ptica su previše impresivni da bi označavali početke stvaranja figurativne umetnosti kod ljudi, kažu istraživači. Hole Fels nije krajnja tačka, već tačka u ekspanziji neke populacije koja je ušla u ovaj region Zapadne Evrope sa razvijenim umetničkim repertoarom.

Sekvenciranje DNK životinja, biljaka i čak mikroorganizama iz sedimenta širom pećine, uz prikupljanje drugih podataka, deo je šireg napora da se razume svakodnevni život u Hole Felsu pre 40.000 godina.

Ovaj rad bi trebalo da pokaže kako su ljudi koristili pećinu: na primer, gde su palili vatru ili ostavljali otpad, kad su tamo živeli i koliko dugo. Kako su tačno izgledali ti boravci? Da li su ostajali tamo čitavu zimu, sklanjajući se i praveći mnoštvo umetničkih predmeta?

Pored figurica ptica i frule, prošlogodišnji pronalasci u Hole Felsu uključivali su stotine kamenih alata, desetine đinđuva od slonovače i nekoliko ukrašenih životinjskih zuba. Ovogodišnja terenska sezona neće se završiti do kraja avgusta, a arheolozi će oko otkrića verovatno biti zauzeti mesecima. Izvlačenje stvari iz tla je samo početak.

(Telegraf Nauka/Nature)