Simbol podele dva bloka srušen je na današnji dan

Jedan od ključnih simbola takozvanog Hladnog rata i podele Evrope - Berlinski zid - probijen je na današnji dan 9. novembar 1989. godine. To je bio uvod kako u ujedinjenje dve Nemačke oktobra naredne 1990, tako i u niz drugih lomova širom srednjeistočne Evrope, uključujući i promene granica.

Tokom postojanja Berlinskog zida kojim je grad bio podeljen od 1961. godine, koliko se zna, 5.075 osoba je prebeglo na Zapad, dok je 138 poginulo pokušavajući beg.

Preporučujemo

Nemačka, izazivač oba svetska rata, posle poraza 1945. ostala je bez istočnih delova, Pomeranije, Šlezije, Istočne Pruske, a preostali deo zemlje podeljen je na okupacione zone.

Sovjetska zona pretvorena je potom u Nemačku Demokratsku Republiku (DDR), poznatu kao Istočna Nemačka, a od britanske, američke i francuske zone obrazovana je Savezna Republika Nemačka. Na sličan način podeljen je i grad Berlin.

Pošto je Berlinski zid srušen novembra 1989. usledilo je oktobra 1990. takozvano "ponovno ujedinjenje", kako ga u Nemačkoj zvanično nazivaju. U stvarnosti, bilo je to naprosto prisajedinjenje dotadašnjeg DDR-a Saveznoj Republici Nemačkoj.

Varšavski pakt, vojni savez zemalja takozvanog realnog socijalizma, obrazovan maja 1955. kao reakcija na postojanje NATO-a, raspušten je i formalno prvog dana jula 1991. godine.

Izgradnja Berlinskog zida započela je avgusta 1961. Zidom ukupne dužine 155 kilometara trebalo je da istočni deo grada, sovjetska zona Berlina, fizički bude odvojen od zapadnog. Ključni cilj bio je onemogućavanje prelaska stanovništva, odnosno bežanje iz sovjetske zone. Smatra se da je do 1961. sa prostora Istočne Nemačke na Zapad prešlo oko 3,5 miliona građana.

Vlasti Zapadne Nemačke sistematski su sve vreme podsticale bežanje, pa je svakog građanina Istočne Nemačke koji bi prebegao na Zapad, očekivala zamašna finansijska podrška.

Paralelno, Istočna Nemačka bila je suočena sa ozbiljnom depopulacijom. Dok je 1950. tu zemlju nastanjivalo više od 18 miliona, godine 1990. u vreme nestanka DDR-a, u njoj je boravilo oko 16 miliona stanovništva.

Padu Berlinskog zida te 1989. prethodilo je više događaja koji su ga omogućili.

Erih Honeker, dugogodišnji neprikosnoveni lider Istočne Nemačke, čelnik Partije socijalističkog jedinstva Nemačke, povukao se 18. oktobra 1989. naizgled iznenada, sa vlasti, posle razgovora sa Mihailom Gorbačovom, sovjetskim liderom. Usledili su masovni protesti građana, počev od prvih krupnijih u Lajpcigu 9. oktobra, kada se na ulicama pojavilo čak 70.000 demonstranta. Pritom, milicija, kako se policija zvala u zemljama istočnog bloka, nije reagovala. Okupljanja te vrste prethodno su uvek odlučno razbijana kao nelegalna.

Foto: Metin Yilmaz/ALLIANCE/IPA / Shutterstock Editorial / Profimedia

Odlučan da sprovede reforme, Gorbačov je jasno stavio do znanja "staroj gardi" na čelnim mestima u zemljama istočnog bloka da Moskva neće podržati eventualnu upotrebu represivnih mera s ciljem očuvanja tih režima.

U Istočnoj Nemačkoj promene su bile vidne tek po odstupanju Eriha Honekera.

U Mađarskoj su, naprotiv, oduševljeno dočekane. Istina, vlast u Budimpešti bila je najmanje rigidna među zemljama istočnog bloka, voljom Janoša Kadara, dugogodišnjeg lidera Mađarske.

U Čehoslovackoj, i kao nasleđe Praškog proleća, odnosno sećanja na međuratnu demokratiju u toj zemlji, promene su bile široko popularne.

Poljska je bila osobena. Široko nezadovoljstvo koje je u njoj sve vreme postojalo dovelo je do masovnog opozicionog pokreta Solidarnost, zvanično sindikata, u čemu je ogromnu ulogu imala Rimokatolička crkva. Stoga je general Jeruzelski decembra 1981. izvršio državni udar, izvesno u strahu od sovjetske vojne intervencije. Po padu Berlinskog zida odmah je prihvatio postupnu tranziciju ka demokratiji.

Prelomni događaj bilo je uklanjanje, leta te 1989. graničnih prepreka između Mađarske i Austrije, kod Šoprona. Tada je to predstavljeno kao jednokratan događaj sa navodno dobrosusedskom namerom.

Ondašnji predsednik vlade u Budimpešti, Mikloš Nemet, neskriveno opredeljen za promene, doneo je takvu odluku u sklopu organizacije nečeg što je nazvano "Panevropski piknik" na granici dve zemlje. Bilo je to 19. avgusta 1989. godine.

Mozak manifestacije bio je Oto fon Habzburg, sin poslednjeg monarha Austrougarske, cara i kralja Karla, dugogodišnji poslanik Evropskog parlamenta, kog nikada nije napustila opsesija okupljanja bivših habzburških poseda, sada pod maskom demokratije i evropskih integracija.

Brojni građani DDR-a iskoristili su tu priliku da prebegnu u Austriju. Nemački kancelar Helmut Kol izjavio je tim povodom da je "prvi kamen Berlinskog zida srušen u Mađarskoj". Narednog meseca Mađarska je potpuno otvorila granice, pa je beg na Zapad počeo da dobija masovne razmere. Do kraja septembra oko 30.000 Nemaca pobeglo je preko Mađarske.

Ubrzo potom Mihail Gorbačov 7. oktobra boravi u Berlinu, gde javno poziva Eriha Honekera na reforme. Posledice su ubrzo bile vidne na ulicama Istočne Nemačke. Usledilo je kako povlačenje Honekera tako masovni skupovi širom Istočne Nemačke Posle masovnih nemira u Lajpcigu, dva dana nakon što je Gorbačov javno prozvao Honekera, kada se okupilo čak 70.000 demonstranata, 18. oktobra Honeker podnosi ostavku, da bi ga zamenio Egon Krenc.

U Berlinu, na Aleksanderplacu, 4. novembra okuplja se približno pola miliona demonstranata. Zatim, 9. novembra Politbiro Partije socijalističkog jedinstva Nemačke donosi odluku da se građanima DDR-a dopusti emigriranje. Ginter Švabovski, predstavnik Politbiroa za javnost, medijima je zatim izjavio da odluka stupa na snagu odmah, što nije odgovaralo istini. Bio je to, pokazalo se, okidač. Posle njegove izjave, te večeri, 9. novembra, usledio je stampedo na Berlinski zid, a pripadnici službi bezbednosti DDR nisu ni pokušavali da zavedu red.

(Telegraf Nauka/Tanjug)