Da li su oni bili vikinzi pre vikinga? „Učili su kao plaćenici Rimskog carstva“: Šok tvrdnje arheologa

Vikinško doba termin je koji se koristi za period kada su nordijski ratnici iz Skandinavije krenuli u istraživanja, trgovinu, pljačke i osvajanja širom Evrope, pa i sveta. Smatra se da je vikinško doba počelo 8. juna 793. napadom na ostrvo Lindsfarn, severoistočno od obale Velike Britanije, i da je trajalo do bitke kod Stamford bridža 25. septembra 1066. Međutim, norveški arheolog Frans-Arne Stilegar veruje da je talasokratija Nordijaca počela mnogo ranije, piše Forskning.no.

- Možda postoji razlog da se zapitamo da li je vikinško doba počelo još u 3. veku – rekao je on.

Kako objašnjava, mnogo stotina godina pre klasičnog vikinškog doba, on vidi jasne tragove neke vrste vikinga duž obale Norveške. Poslednjih godina, Stilegar je radio na mapiranju njihovih baza i veruje da se negde u Južnoj Norveškoj nalazi nešto veoma posebno.

Arheolozi su sada pronašli tragove mnogih velikih kuća za čamce – brodskih hala – duž naše obale prema Severnom moru i Skageraku. One su datirane na period između 180. i 540.Većina tih godina spada u rimski period. To je vreme kada su ljudi na području današnje Norveške najverovatnije imali znatno više kontakta sa Rimskim carstvom nego što se ranije verovalo.

Kuće za čamce često su duže od 20 metara. Neke su i znatno veće. Mnoge su izgrađene u grupama.

- Ove građevine su dugo tumačene u kontekstu lokalne vojne moći – rekao je Stilegar za Forskning.

Dakle, radilo se o sukobima između lokalnih grupa u zapadnoj i južnoj Norveškoj.

- Verujem da se kuće za čamce moraju posmatrati u širem istorijskom kontekstu – rekao je arheolog.

Arheolozi i norveške kuće za čamce

Arheolozi su dugo fascinirani norveškim kućama za čamce iz gvozdenog doba, velikim građevinama mnogo starijim od vikinškog doba. Zbog toga postavlja pitanja: Šta su ljudi u Norveškoj u 3, 4. i 5. veku radili sa tolikim velikim brodovima? Zašto im je bilo potrebno toliko ljudi na brodovima, o čemu jasno svedoče do 1.800 godina stari ostaci kuća za čamce u južnoj i zapadnoj Norveškoj?

- Mislim da odgovor leži podjednako u prekomorskim pljačkaškim pohodima, kao i u lokalnim sukobima između raznih poglavara i vojskovođa ovde kod kuće – rekao je Stilegar.

U norveškim nalazima arheolog vidi tragove rimskog pomorskog znanja. On takođe vidi tragove Rimom inspirisane pomorske organizacije u Norveškoj, u vidu pomorskih baza duž obale.

Arheolog Dagfin Skre je nedavno rekao za Forskning.no da su ljudi iz Norveške možda odlazili u Rimsko carstvo da rade kao plaćenici i da je to potpuno promenilo društvo kod kuće od oko 180. godine.

Teorija Frans-Arnea Stilegara je da su mnogi ljudi iz obalnih područja današnje Norveške možda radili kao plaćenici u rimskoj mornarici u isto vreme. U pomorskim bazama Rimskog carstva u Engleskoj i Francuskoj stekli su mnogo pomorskog znanja, a to znanje su poneli sa sobom kući.

Vikinzi i vikinško doba nisu nastali ni iz čega. Istoričari i arheolozi su se bavili time da su pre vikinga postojali takozvani morski kraljevi duž norveške obale. O takvim morskim kraljevima govori se u sagama iz srednjeg veka. Oni su smatrani prethodnicom vikinškog doba i vikinškog ratovanja na moru.

Ali još ranije – još u norveško rimsko doba – velike kuće za čamce građene su u grupama duž obale Zapadne i Južne Norveške.

U još neobjavljenom naučnom članku, Frans-Arne Stilegar povezuje svoje nalaze sa onim što nam rimski tekstovi na latinskom jeziku govore. Oni izveštavaju o piratima u Severnom moru i Lamanšu u 4. i 5. veku. U tim rimskim tekstovima često se govori o „Saksoncima“ kao piratima.

I Stilegar i drugi arheolozi i istoričari veruju da je naziv „Saxones“ opšti naziv za morske ratnike. Ime verovatno potiče od oružja sax – velikog noža odnosno kratkog mača koji je bio uobičajen među germanskim ratnicima. Vrlo je moguće da su ti saksonski pirati dolazili sa obale Norveške.

Saksonija je takođe naziv za geografsko područje u severnoj Nemačkoj. Međutim, taj naziv je nastao kasnije, u ranom evropskom srednjem veku.

Pirati stizali iz Norveške

U Norveškoj nisu pronađeni sačuvani brodovi iz tako davnog perioda. Ali izvan grada Senderborga, na krajnjem jugu Jutlanda u Danskoj, oko 1860. godine, u močvari zvanoj Nidam Mose, pronađen je brod izgrađen oko 320. godine. Brod iz Nidama je izuzetno dobro očuvan. Potopljen je u ono što je nekada bilo malo jezero. Verovatno je reč o ritualnoj žrtvi, nakon što je brod zaplenjen kao ratni plen. Jezero je kasnije postalo močvara.

Uobičajeno tumačenje je da je brod iz Nidama pripadao stranoj vojnoj sili koju je porazilo lokalno stanovništvo.

Da li su ti pirati bili iz Norveške?

Ne znamo. Ipak, ono što Frans-Arne Stilegar sugeriše jeste da su brodovi slični brodu iz Nidama bili u upotrebi i u Norveškoj i da su bili stacionirani u pomorskim bazama duž obale zapadne i južne Norveške.

Lindesnes je najjužnija tačka Norveške. Poluostrvo Lindesnes ima samo usku vezu sa kopnom. Tu Frans-Arne Stilegar veruje da je naišao na nešto posebno. Kanal Spangereid danas prolazi kroz tu usku vezu. On omogućava izbegavanje vremenski nepovoljnog obalnog područja u južnoj Norveškoj – gde Skagerak prelazi u Severno more.

Ali upravo ovde, u Spangereidu, unutar Lindesnesa, pronađena je i koncentracija velikih kuća za čamce iz rimskog doba. Stylegar veruje da ovde možda postoje i tragovi veoma starog kanala. Ako je tako, bila je to pametna konstrukcija pre skoro 2.000 godina.

Kanal je povezivao luku i kuće za čamce sa fjordskim sistemom severno od uskog prevlaka u Serlandetu. Arheolog njegovu funkciju tumači vojno: kanal daje luci dva izlaza. Ako bi došlo do iznenadnog napada na pomorsku bazu u Spangereidu, pirati koji su ovde bili stacionirani mogli bi da se povuku i pronađu sigurnost unutar fjordova iza.

Stilegar tako tumači kanal kao vojni objekat – građevinu sa jasnim paralelama sa rimskim inženjeringom i rimskim pomorskim lukama. Teoriju o postojanju starog kanala zasniva na činjenici da postoji izdužena i verovatno veštačka depresija u terenu, preko prevlake u Spangereidu. Lokalno stanovništvo je to dugo tumačilo kao tragove veoma starog kanala.

Depresija i nova iskopavanja

Arheološko istraživanje 2001. godine pokazalo je da depresija ne može biti prirodna. Mora biti ostatak nečega što je iskopano. Ali osim toga, ne postoji čvrst, konkretan dokaz za kanal. Da li je možda reč o iskopanom prolazu duž kojeg su brodovi mogli brzo da se prevlače?

Analize polena pokazuju da su iskopavanja morala biti obavljena pre više od hiljadu godina.

Kuće za čamce iz rimskog doba, pronađene u grupama na mnogim mestima duž norveške obale, prevelike su da bi bile građene za ribarske čamce tog vremena. Mnogo toga podseća na način na koji su Rimljani projektovali svoje brodske hale, smatra Stilegar. Kanal u južnoj Norveškoj može ukazivati na napredno vojno planiranje, inspirisano sličnim kanalima u Rimskom carstvu.

„Vikinzi“ mnogo pre Vikinga u Norveškoj svedoče o pomorskoj moći bez kontrole nad fiksnim kraljevstvima na kopnu, smatra Stilegar. Arheolozi i istoričari ovu vrstu političke jedinice nazivaju talasokratija. Takve nalazimo na više mesta oko Mediterana. Reč potiče iz grčkog: thalassa = more, kratein = vladati. Talasokratije su imale snažne flote i kontrolisale su morske puteve, luke, moreuze i fjordove. Njihova moć se zasnivala na pomorskoj dominaciji. Atina, Kartagina, Venecija i Portugalsko carstvo poznati su primeri talasokratija.

Nalaz iz Nidama iz 4. veka sastojao se od dva broda, od kojih je veći, napravljen od hrasta i dug 23 metra. Nalaz, iskopan oko 1860. godine, uključuje i stotine komada oružja poput mačeva, štitova i kopalja. Arheolozi su takođe pronašli mnogo lične opreme, alata i zaliha.

Pronađene su i rune koje govore o dvojici ljudi pre 1.700 godina sa imenima poput Sikijar i Vagagastiz.

Možda su i velike ribarske kolibe duž obale Norveške i brod iz Nidama pronađen u Danskoj opipljivi dokazi da je oblik moći koji su vikinzi pokazali tokom vikinškog doba bio u velikoj meri razvijen već oko 300. godine?

(Telegraf Nauka/Forskning.no)