Pred izgradnju hotela u Vladimiru otkrivene dve olovne bule: Pripadale su važnoj ruskoj kneginji Mariji

Dva srednjovekovna viseća olovna pečata ili bule, pronađena u ruskom gradu Vladimiru, pripadala su kneginji Mariji Švarnovnoj, utvrdili su arheolozi, a saopštio je Institut za arheologiju Ruske akademije nauka (RAN). Ova kneginja bila je supruga Vsevoloda III Veliko Gnezdo i majka njegovo 12 dece.

Bulama su bili zapečaćeni danas izgubljeni dokumenti s kraja 12. i početka 13. veka.

Preporučujemo

Oba pečata su otisnuta istim parom matrica. Na jednoj strani pečata nalazi se prikaz Svete Marije (pretpostavlja se Marije Egipćanke ili Marije Persijske), koja desnom rukom drži krst na grudima. Sa obe strane figure nalazi se natpis: АГIЯ – МАРIЯ, iznad kojeg je u polukrugu tačkasti okvir. Na drugoj strani pečata otisnut je lik Svetog Dimitrija u punom rastu, sa kopljem u desnoj ruci i štitom u levoj. Pored figure je stubasti natpis: О[агiос]Д – МИТР (slova MI su spojena u ligaturu), a okolo je tačkasti okvir.

Ovo je izuzetno redak nalaz: ranije su bila poznata samo tri pečata otisnuta istim matricama kao i bule iz Vladimira.

- Određivanje pripadnosti pečata staroruskih kneginja liči na rešavanje rebusa: ono zahteva poznavanje krsnog imena ne samo pretpostavljene vlasnice pečata, već i imena nebeskog patrona njenog oca ili muža. Podaci o arheološkom kontekstu, tačnom mestu nalaza i upoređivanje tih podataka sa dostupnim sfragističkim materijalima omogućili su precizno utvrđivanje pripadnosti pečata jednoj od najznačajnijih ženskih figura u istoriji severoistočne Rusije predmongolskog perioda – kneginji Mariji Vsevoložaji - rekao je Nikolaj Makarov, direktor Instituta za arheologiju Ruske akademije nauka (RAN) i akademik RAN.

Pečati su pronađeni u istorijskom centru Vladimira tokom arheoloških radova koji su prethodili izgradnji hotela. Na iskopu površine oko 400 kvadratnih metara, arheolozi su otkrili najstarije kulturne slojeve iz druge polovine 12. i početka 13. veka. Ovde su pronađeni tragovi dva imanja (usadbe) koje je razdvajala ulica širine oko 6 metara.

- Nalazi sa ovih imanja svedoče o aktivnom životu u predmongolskom periodu: to su brojni fragmenti amfora, ostaci staklenog posuđa, delovi staklenih narukvica i prstenja, kameni krstić, razni metalni ukrasi za odeću i upotrebni predmeti - istakao je Sergej Milovanov, rukovodilac iskopavanja i naučni saradnik Instituta za arheologiju RAN.

Od sredine 12. veka pa do druge četvrtine 14. veka, prikazi na kneževskim pečatima Rjurikoviča podlegali su jedinstvenim pravilima. Na obe strane bula nalazili su se likovi dva svetitelja, uglavnom u punom rastu: na jednoj strani lik nebeskog zaštitnika samog kneza, a na drugoj njegovog oca. Do danas je pronađeno više od hiljadu pečata ovog tipa.

Među ovom brojnom serijom izdvaja se mala grupa na kojoj je na jednoj strani prikazana svetiteljka, a na drugoj svetitelj. Ove pečate, kojih ima oko 20 tipova, naučnici definišu kao ženske, koji su pripadali staroruskim kneginjama. Pošto je u staroruskim letopisima bilo uobičajeno da se žene iz vladarske kuće nazivaju po mužu ili ocu, na ženskim pečatima su stavljani likovi nebeskih zaštitnika ili oca vlasnice bule, ili njenog muža (ovo drugo se smatralo poželjnijim). Ipak, odrediti ličnu pripadnost takvih pečata je prilično teško. Za preciznu atribuciju potrebno je znati krsna imena kneginje, njenog oca i muža, koja nisu uvek poznata, a poželjne su i tačne informacije o mestu nalaza kako bi se administrativna aktivnost istorijske ličnosti povezala sa određenom teritorijom. Bez tih podataka, bula ne može dobiti pouzdanu atribuciju i označava se kao pečat nepoznate kneginje.

Do danas je poznato pet pečata sa prikazima Svete Marije i Svetog Dimitrija. Četiri potiču sa teritorije severoistočne Rusije, pri čemu su dva pronađena u Vladimiru, gde se nalazio kneževski dvor i imanja ljudi bliskih knezu.

Poznato je da je Dimitrije krsno ime Vsevoloda Veliko Gnezdo, čiji je zaštitnik bio Sveti Dimitrije Solunski. Tokom iskopavanja u Vladimiru, na istom mestu gde su otkriveni pečati sa Svetom Marijom i Svetim Dimitrijem, pronađen je i pečat čija pripadnost Vsevolodu Veliko Gnezdo nije upitna: to je bula sa prikazima Svetog Dimitrija i Svetog Đorđa (otac Vsevoloda bio je Jurij/Georgij Vladimirovič Dugoruki). Skup ovih podataka omogućava pouzdanu atribuciju pronađenih pečata sa likom Svete Marije kao pečata supruge kneza Vsevoloda.

Marija Švarnovna ili Vsevoložaja je rodonačelnica velike grane Rjurikoviča, vladara severoistočnih kneževina, uključujući i moskovske knezove pod čijom se vlašću ujedinila ruska država. Njena mlađa sestra je u letopisu nazvana „Jasinjom“ (tako su u letopisima nazivali Osete). Ovaj zapis dao je istoričarima osnovu da govore o jaskom (osetskom) poreklu i same Marije. Marija se udala za Vsevoloda najkasnije 1175. godine. Nakon rođenja poslednjeg deteta (sina Jovana), ozbiljno se razbolela i umrla 1206. godine. Iz letopisa se može zaključiti da je Marija bila inicijator osnivanja Uspenskog manastira, koji je Vsevolod podigao 1200. godine i koji je već pri prvom pominjanju nazvan „Kneginjinim“. U tom manastiru je 1201. godine sahranjena njena sestra, 1205. godine ćerka Jelena, a godinu dana kasnije i sama Marija.

Važan izvor informacija o životu i ličnosti Marije je opširan letopisni zapis o njenom zamonašenju u manastiru nakon sedam godina teške bolesti („ležala je u nemoći“), smrti i sahrani. Na zamonašenje su je pratili „sa mnogim suzama“ knez Vsevolod, njen sin Georgij i ćerka Vseslava, vladimirski episkop Jovan, bojari i građani. Priča o zamonašenju i sahrani pisana je u žanru pohvalne reči, ističući pobožnost kneginje, njeno osnivanje manastira, pokroviteljstvo nad sveštenstvom, milostinju siromašnima i bolesnima, kao i strpljenje u bolesti. Iz priče proizlazi da je Marija uživala veliko poštovanje u kneževskoj porodici i vladimirskom društvu.

- Žene se retko pominju u letopisima, ali ime Marije Vsevoložaje zauzima posebno mesto u staroruskim izvorima: o njoj se ne govori samo kao o ženi velikog kneza i majci njegove brojne dece, već kao o značajnoj ličnosti. Njenu pouku sinovima na samrtnoj postelji, u kojoj ih poziva da žive u miru, da ne ratuju međusobno i da slede Hristove zavete, istraživači stavljaju u istu ravan sa „Poukom“ Vladimira Monomaha. Činjenica da je kneginja imala sopstveni pečat, što ukazuje na njeno direktno učešće u izdavanju administrativno-pravnih dokumenata, što nije bilo uobičajeno u praksi kneževske uprave, dobro se slaže sa letopisnim svedočanstvima o njenom posebnom položaju - istakao je Petar Gajdukov, savetnik direktora Instituta za arheologiju RAN i dopisni član RAN.

(Telegraf Nauka/Институт археологии РАН)