NOAA i NASA objavili merenja ozonske rupe u 2026. godini

Iako su vremenske prilike ove godine izazvale veći gubitak ozona, dugoročni oporavak je i dalje na dobrom putu.

Netipični vremenski uslovi uzrokovali su da antarktička ozonska rupa poraste neoubičajeno mnogo u 2026. godini, izveštavaju naučnici iz NOAA i NASA, dodajući da je zaštitni ozonski omotač još na dobrom putu da se oporavi do kraja veka.

Preporučujemo

Podstaknuta snažnim polarnim vrtlogom, ovogodišnja ozonska rupa je postala sedma po veličini tokom 48 godina praćenja, prema analizi sezonske prosečne površine. Međutim, naučnici primećuju da bi rupa bila još veća da nivoi hemikalija u atmosferi koje uništavaju ozon nisu smanjeni putem međunarodne saradnje.

Tokom sezone najvećeg gubitka ozona, između 7. septembra i 13. oktobra 2026, prosečan obim rupe obuhvatao je oko 25 miliona kvadratnih kilometara — što je više od dvostruke površine Sjedinjenih Država.

Naučnici kontinuirano prate količinu ozona u stratosferi jer on funkcioniše kao Zemljina zaštita od Sunca, pomažući u zaštiti života od štetnog solarnog zračenja. Ovo se razlikuje od ozona na najnižem nivou atmosfere, koji je zagađivač vazduha i obično proizvod ljudskih aktivnosti.

„Godišnja ozonska rupa se poslednjih godina formira kasnije u sezoni, što nam govori da se ozonski omotač oporavlja“, rekao je Pol Njumen sa Univerziteta Merilend. „Međutim, neobično snažan polarni vrtlog produžio je redukciju ozona na Antarktiku ove sezone, omogućavajući rupi da naraste do razmera koje nismo videli deset godina“.

Rupa je dostigla najveći obim ove godine 18. septembra sa 27,1 milion kvadratnih kilometara. To je oko 90% veličine najveće dosad osmotrene ozonske rupe od 9. septembra 2000. godine.

„Ovogodišnja ozonska rupa je velika, ali je mogla biti veća za 3,5 miliona kvadratnih kilometara da su supstance koje redukuju ozon danas prisutne u atmosferi kao što su bile na vrhuncu u 2000. godini“, kaže Njumen.

Kako dolazi do gubitka ozona?

Proces redukcije ozona počinje kad se jedinjenja koja je napravio čovek, a koja sadrže hlor i brom, ispuste u životnu sredinu. Vazdušne struje nose gasove gore u stratosferu, gde ih razgrađuje ultraljubičasto zračenje.

Oslobođeni atomi hlora i broma stupaju u interakciju sa česticama oblaka u antarktičkoj stratosferi omogućavajući uništavanje ozona. Stratosferski polarni vrtlog, sezonska struja vetra oko Antarktika, igra ključnu ulogu ograđujući hladan vazduh neophodan za stvaranje polarnih stratosferskih oblaka.

„Polarni vrtlog je ove godine bio neobično veliki, delom zbog toga što su vremenski sistemi planetarnih razmera, koji obično dolaze iz niže atmosfere i razbijaju vrtlog, bili veoma slabi u avgustu i septembru“, rekla je Ejmi Batler iz Laboratoriji za hemijske nauke NOAA. „Ta slaba talasna akcija zadržala je najsnažnije vetrove polarnog vrtloga dalje od Južnog pola nekoliko stepeni geografske širine, stvarajući veće područje sa uslovima idealnim za gubitak ozona“.

Kako naučnici mere i prate ozonsku rupu?

Gubitak ozona unutar rupe nije bio strašan kao u slučaju rekordnih rupa koje su se pojavile pre 10 ili 20 godina. Šaljući instrumente na balonima iz opservatorije na Južnom polu i koristeći optički instrument zvan Dobsonov ozonski spektrofotometar, naučnici su otkrili da koncentracije ozona direktno iznad imaju najnižu vrednost za ovu godinu — 105 Dobsonovih jedinica — 17. oktobra.

Dobsonova jedinica je obično korišćeni standard merenja za izražavanje koncentracije ozona. Sto Dobsonovih jedinica predstavlja stub ozona koji bi bio dubok 1 milimetar – ako bi se kompresovao pod standardnim uslovima temperature i pritiska na nivou mora. Najniža dosad zabeležena vrednost iznad Južnog pola iznosila je 92 Dobsonove jedinice u oktobru 2006.

Od 1979, sateliti su takođe sastavni deo praćenja zdravlja ozonskog omotača. Instrumenti na Nasinom satelitu Aura, satelitima NOAA-20 i NOAA-21, kao i satelit Suomi, kojim zajednički upravljaju NASA i NOAA, doprineli su godišnjem praćenju.

Naučnici NOAA i NASA izjavili su da aktuelni monitoring pokazuje da kontrolne mere ustanovljene Montrealskim protokolom 1987. godine još doprinose dugoročnom oporavku stratosferskog ozona.

U okviru Montrealskog protokola, međunarodna zajednica se obavezala da će zameniti supstance koje redukuju ozon, poput hlorofluorougljenika, manje štetnim alternativama. Od trenutka najvišeg nivoa, nivoi hlora u antarktičkoj stratosferi nastali zbog supstanci koje redukuju ozon opali su za otprilike trećinu u odnosu na nivoe dostignute u 1980-im, kažu naučnici.

Koje hemikalije mogu uzrokovati gubitak ozona?

Hlorofluorougljenici i druga jedinjenja koja oštećuju ozon su se nekad uveliko koristila u proizvodima široke potrošnje, kao što su frižideri, klima-uređaji i izolacija zgrada. Mogu se zadržavati u atmosferi ili oslobađati iz starih proizvoda i deponija tokom više decenija. Dok se ta starija jedinjenja raspadaju, naučnici procenjuju da će se ozonski omotač oporaviti do 2070-ih godina.

(Telegraf Nauka/NOAA)