Skriveni poremećaj u ćelijama creva mogao bi da objasni zašto se inflamatorne bolesti vraćaju

Pacijenti sa inflamatornim bolestima creva mogu mesecima ili godinama da budu bez izraženih simptoma, a da se bolest iznenada ponovo aktivira. Pitanje zašto se pogoršanja vraćaju čak i kada terapija deluje i stanje izgleda stabilno jedno je od najvažnijih u lečenju ovih hroničnih oboljenja. Novo istraživanje ukazuje na mogući odgovor – ćelije crevne sluznice mogu ostati podložne odumiranju i tokom remisije, kada nema jasnih znakova aktivne bolesti, navodi SciTech Daily.

Preporučujemo

Inflamatorne bolesti creva, poznate kao IBD, obuhvataju pre svega Kronovu bolest i ulcerozni kolitis. Reč je o hroničnim oboljenjima kod kojih se smenjuju periodi aktivne upale i remisije. Simptomi mogu uključivati bolove u stomaku, dijareju, rektalno krvarenje, umor i gubitak telesne mase, a njihova težina i učestalost razlikuju se od pacijenta do pacijenta.

Savremena terapija mnogim obolelima omogućava da postignu remisiju, period u kome se simptomi povlače, a znaci zapaljenja znatno smanjuju. Ipak, novo istraživanje pokazuje da to ne mora da znači da su svi procesi koji podstiču bolest u potpunosti zaustavljeni.

Ćelije crevnog epitela

Naučnici su otkrili da u ćelijama crevnog epitela, sloja koji oblaže unutrašnju površinu creva, mogu da ostanu aktivni poremećeni signalni putevi povezani sa ćelijskom smrću čak i kada se pacijent oseća dobro i nema očiglednih znakova aktivne bolesti.

Promene nisu pronađene samo u teško upaljenim područjima, već i u tkivu bez vidljivih znakova zapaljenja. To ukazuje na mogućnost da nastaju veoma rano i opstaju i nakon što se aktivna upala povuče.

Ovakav nalaz menja način na koji se može posmatrati oštećenje crevne sluznice. Odumiranje ćelija dugo se smatralo uglavnom posledicom snažne upale, dok novi rezultati ukazuju na to da poremećaji u putevima ćelijske smrti mogu biti deo samog procesa koji doprinosi razvoju i ponovnom aktiviranju bolesti.

Istraživanje je obuhvatilo oko 900 biopsija uzetih od 80 osoba, među kojima su bili pacijenti sa inflamatornim bolestima creva i osobe bez ovih oboljenja. Uzorci su prikupljani iz različitih delova creva i iz područja sa različitim stepenom zapaljenja, što je omogućilo poređenje tkiva bez vidljivih promena sa onim u kome je upala bila izražena.

Važan deo istraživanja bilo je korišćenje organoida napravljenih od ćelija pacijenata. Organoidi su male trodimenzionalne strukture uzgojene u laboratoriji koje oponašaju pojedine osobine pravog organa. U ovom slučaju omogućili su naučnicima da u kontrolisanim uslovima proučavaju ponašanje ljudskih crevnih ćelija i procese koji pokreću njihovo odumiranje.

Rezultati su ukazali na poremećaj u dva međusobno povezana oblika regulisane ćelijske smrti – nekroptozi i apoptozi.

Apoptoza je strogo kontrolisan proces kojim organizam uklanja ćelije koje su oštećene, stare ili više nisu potrebne. U normalnim okolnostima ima važnu zaštitnu ulogu i ne izaziva snažnu zapaljensku reakciju.

Nekroptoza je drugačiji oblik regulisane ćelijske smrti. Ona može biti praćena oslobađanjem sadržaja ćelije i podsticanjem upale. Kada je pravilno kontrolisana, deo je odbrambenih mehanizama organizma, ali problem nastaje kada se signali koji je pokreću aktiviraju prekomerno ili u pogrešnom trenutku.

Aktivnost gena

Kod inflamatornih bolesti creva istraživači su uočili upravo takav poremećaj. Već u ranim fazama zapaljenja ćelije crevnog epitela menjale su obrazac aktivnosti svojih gena i poprimale pojedine osobine karakteristične za imunske ćelije. Takvo stanje podsticalo je signale povezane sa nekroptozom, nakon čega su se aktivirali i mehanizmi apoptoze.

Takav poremećaj može dovesti do prekomernog odumiranja ćelija koje grade zaštitnu barijeru creva.

Ta barijera ima ključnu ulogu u zaštiti organizma. Ćelije crevnog epitela stvaraju granicu između sadržaja creva, u kome se nalaze milijarde mikroorganizama i brojne različite supstance, i unutrašnjih tkiva. Kada se epitel ozbiljno ošteti, njegova zaštitna funkcija slabi, što može dodatno da podstakne zapaljenje.

Posebno je značajno to što nisu bile pogođene samo zrele ćelije zadužene za apsorpciju. Poremećeni signali povezani sa ćelijskom smrću zahvatali su i matične ćelije creva, iz kojih nastaju nove epitelne ćelije neophodne za stalno obnavljanje sluznice.

Crevni epitel se inače veoma brzo obnavlja. Ako se naruši ravnoteža između stvaranja novih ćelija i uklanjanja starih, sposobnost sluznice da popravi nastala oštećenja može biti oslabljena.

Posebnu važnost ima nalaz da su viši nivoi signala povezanih sa odumiranjem crevnih ćelija tokom više od dve godine praćenja bili povezani sa većom verovatnoćom ponovnog aktiviranja bolesti.

To otvara mogućnost da se određene molekularne promene u tkivu jednog dana koriste kao pokazatelji rizika od novog pogoršanja.

Danas se stanje pacijenata procenjuje kombinacijom simptoma, laboratorijskih analiza, endoskopskih pregleda i drugih metoda. Međutim, inflamatorne bolesti creva ne ponašaju se isto kod svih obolelih. Kod nekih ljudi remisija traje dugo, dok se kod drugih pogoršanja javljaju znatno češće, čak i uz savremenu terapiju.

Buduća istraživanja

Ako buduća istraživanja potvrde da određeni obrasci ćelijske smrti pouzdano najavljuju povratak bolesti, lekari bi mogli preciznije da procene kojim pacijentima je potrebno intenzivnije praćenje ili drugačiji terapijski pristup.

Rezultati otvaraju i pitanje da li bi delovanje na poremećene puteve ćelijske smrti moglo da postane nova terapijska strategija. Takva mogućnost, međutim, tek treba da bude ispitana, jer istraživanje nije donelo novi lek niti test koji bi odmah mogao da se primeni u kliničkoj praksi.

Značaj istraživanja je pre svega u tome što ukazuje na proces koji može da ostane skriven i onda kada bolest deluje mirno. Remisija, prema tome, ne mora nužno da znači da se crevno tkivo na molekularnom nivou u potpunosti vratilo u normalno stanje.

Ako se potvrdi da upravo ove promene prethode novom pogoršanju, pažnja bi u budućnosti mogla da se pomeri sa lečenja samo vidljivih posledica aktivne bolesti na ranije prepoznavanje procesa koji dovode do njenog ponovnog aktiviranja.

Za osobe koje žive sa Kronovom bolešću ili ulceroznim kolitisom ovo još ne znači promenu terapije, ali pruža važan trag za razumevanje zašto se bolest može vratiti i onda kada je naizgled bila pod kontrolom.

(Telegraf Nauka / SciTech Daily)