Istraživanje britanske srednjovekovne industrije olova i njenog uticaja na ljude — putem drevnih zuba

Nakon što je viševekovno rudarenje izbrisalo veliki deo arheoloških svodočanstava, arheolozi su otkrili prve nedvosmislene dokaze o tome kad je postrimska proizvodnja olova počela u jednom od najvećih srednjovekovnih regiona za proizvodnju olova u Evropi — u Pik Distriktu u centralnoj Engleskoj.

Pošto je rimski i srednjovekovni olovni otpad više puta ponovo topljen od 16. do 19. veka, nestali su mnogi industrijski tragovi na koje bi se arheolozi obično oslanjali.

Preporučujemo

Istraživački tim pod vođstvom Notingemskog univerziteta, u saradnji sa Britanskom geološkom službom, Šefildskim univerzitetom, Organizacijom za arheološka istraživanja grada Jorka i Istorijskim društvom Kasltona, okrenuo se stoga neočekivanoj arhivi — zubima ljudi koji su živeli u Pik Distriktu.

Analizirajuži hemijske potpise sačuvane u zubnoj gleđi, uspeli su da otkriju kad su rudarstvo i topljenje ponovo počeli nakon kraja rimske Britanije, sredinom sedmog veka, i da pokažu kako je ova velika industrija oblikovala živote lokalnih zajednica.

Zubna gleđ se formira tokom detinjstva i ne restrukturira se tokom života, što znači da čuva trajni zapis o olovu koje je apsorbovano u detinjstvu. Mereći koncentracije olova zarobljene u gleđi, istraživači su rekonstruisali izloženost dece zagađenju u periodu između otprilike 650. i 1500. godine.

Na osnovu tih dokaza je utvrđeno da je rana srednjovekovna industrija olova bila uspostavljena u Pik Distriktu do sredine sedmog veka, stvarajući najveći region za proizvodnju olova u zapadnoj Evropi između kasnog 12. i 16. veka.

Studija je uporedila nivoe olova iz tri groblja u Pik Distriktu sa populacijama iz cele Britanije, od neolita do industrijske revolucije, pokazujući da su čak i u sedmom veku nivoi olova kod dece u rudarskim zajednicama Derbišira bili isti ili veći od onih u industrijalizovanim gradovima iz perioda oko 1750–1850.

Ovo istraživanje je prvo koje analizira kontaminaciju olovom kod ljudi koji su rudarili i toplili olovo u najvećem srednjovekovnom regionu za proizvodnju olova u zapadnoj Evropi.

Olovo je toksičan metal koji može da ošteti nervni, bubrežni i reproduktivni sistem. Srednjovekovno rudarstvo i topljenje stvarali su više putanja izloženosti — kontaminiranu prašinu, isparenja i materijale. Ispitujući olovo sačuvano u zubnoj gleđi, istraživači su mogli da ispitaju kako se izloženost razlikovala među pojedincima i zajednicama.

Nalazi daju prvi potpun dokaz da je postrimska proizvodnja olova u derbiširskom Pik Distriktu bila uspostavljena do sredine sedmog veka i pokazuju da je do sredine osmog veka proizvodnja velikih razmera kontaminirala šire okruženje oko rudarskih centara kao što je Kaslton.

Međutim, izloženost nije bila jednako raspoređena. Pojedinci sahranjeni sa predmetima visokog statusa, uključujući oružje, generalno su imali mnogo manje koncentracije olova nego oni iz siromašnije uređenih grobnica. To sugeriše da su elite kontrolisale proizvodnju olova ili imale koristi od nje, dok su domaćinstva nižeg statusa bila direktnije uključena u preradu rude i topljenje, što je decu u tim zajednicama izložilo mnogo višim nivoima zagađenja.

Nalazi takođe ističu moguću ranjivost žena u tim zajednicama. Tri žene analizirane u studiji umrle su u dobi između otprilike 17 i 25 godina i imale su povećanu izloženost olovu u detinjstvu.

Iako veza između izloženosti olovu u detinjstvu i prevremene smrti ostaje složena, rezultati ukazuju na moguću povezanost između visokog nivoa izloženosti olovu i povećanih zdravstvenih rizika. Ovo je moglo biti naročito značajno tokom trudnoće, kad se olovo uskladišteno u telu može vratiti u krvotok.

„Iz savremenih studija znamo da olovo može imati veoma štetne efekte po zdravlje i razvoj dece: ne postoji bezbedan nivo izloženosti. Sve individue obuhvaćene našom studijom doživele su odraslo doba, ali su bile izložene olovu dok su bile mlade i dok su odrastale“, kažu autori.

„Iz njihovih skeleta možemo da zaključimo da je većina muškaraca živela do srednjih ili starijih godina, dok su žene uglavnom umirale mnogo ranije, u mladom odraslom dobu“.

Rezultati pokazuju da su u tim rudarskim zajednicama devojčice i dečaci odrastali u opasno zagađenim kućnim okruženjima. Ova izloženost je verovatno izazvala negativne zdravstvene efekte tokom života i možda je doprinela većim stopama prevremene smrti među ženama u reproduktivnom uzrastu.

Izloženost olovu ostala je visoka tokom čitavog srednjovekovnog perioda, dostižući najviše nivoe u kasnom 12. i ranom 13. veku. To se poklapa sa istorijskim podacima koji pokazuju da je proizvodnja olova u Pik Distriktu dostigla svoj srednjovekovni vrhunac, kao i sa ekološkim dokazima o rastućem atmosferskom zagađenju olovom širom Evrope.

Rezultati takođe sugerišu da su rudarske zajednice u Pik Distriktu bile izuzetno stabilne. Izotopska analiza pokazuje da je većina individua odrasla lokalno, što sugeriše da se znanje o rudarstvu i topljenju prenosilo s generacije na generaciju, umesto oslanjanja na veliki broj pridošlih radnika.

Nalazi se takođe poklapaju sa širim ekološkim dokazima iz zapadne Evrope. Ranije studije o alpskom ledu i sedimentima iz rečnih korita, jezera i tresetišta identifikovale su porast zagađenja olovom u atmosferi koji se pripisuje naročito britanskoj proizvodnji oko 1200. godine.

Novi dokazi iz ljudske zubne gleđi uspostavljaju direktnu vezu između ovih signala životne sredine i ljudi koji su živeli i radili u jednom od glavnih evropskih područja za proizvodnju olova.

Istraživači su analizirali ljudske ostatke sa tri pogrebne lokacije - jedne iz sedmog veka, druge iz 7-11. veka i treće iz 12-15. veka. Ovi uzorci su dali specifične informacije o zajednicama koje su živele putem obnove i širenja srednjovekovne proizvodnje olova, omogućavajući istraživačima da ispitaju kako se izloženost ovoj industriji menjala tokom vremena.

Studija kombinuje arheologiju, istoriju, hemiju i nauku o životnoj sredini da bi pokazala kako se razvio jedan od najznačajnijih industrijskih predela Britanije — i kako se njegovi efekti mogu detektovati nakon više od jednog milenijuma kasnije.

Nalazi se odnose na srednjovekovno rudarstvo i topljenje između 7. i 15. veka i ne odražavaju uslove moderne životne sredine. Istorijsko nasleđe rudarstva u Pik Distriktu je sad dobro proučeno i pažljivo nadgledano, pri čemu upravljanje zemljištem, konzervacija i ekološka kontrola pomažu da se minimiziraju rizici povezani sa nekadašnjom rudarskom aktivnošću.

Rezultati ovog istraživanja i arheološka otkrića u Nacionalnom parku Pik Distrikt biće predstavljeni javnosti na izložbi u jesen-zimu 2026–27.

(Telegraf Nauka/Phys.org)