Misteriozni natpis otkriva izgubljeni hram: Da li se svetilište nalazi ispod Velike džamije?

Novootkriveni natpis na grčkom jeziku otkriven u Velikoj džamiji u Homsu, u Siriji, ponovo je pokrenula veliku debatu o lokaciji drevnog Hrama Sunca. Ovaj hram bio je povezan sa Elagabalom, prvosveštenikom koji je postao rimski car u 3. veku, piše Science Daily.

Homs, u antici poznat kao Emesa, dugo je priznat po svom istorijskom značaju. U centru grada nalazi se Velika džamija, znamenitost poznata po neobičnom ovalnom dizajnu.

Preporučujemo

Natpis je pronađen u bazi jednog od stubova džamije tokom restauracije. Sama lokacija ima složenu prošlost. Povezuje se sa vladarem iz 12. veka Nur ad-Dinom i veruje se da je izgrađena preko crkve posvećene Svetom Jovanu Krstitelju. Ta crkva je verovatno zamenila još stariju strukturu, moguće paganski hram.

Nedavna studija objavljena u arheološkom žurnalu Shedet ponovo razmatra pitanje da li džamija stoji na ostacima Elagabalovog hrama. Decenijama su istoričari debatovali o ovoj mogućnosti, ali im je nedostajao jasan dokaz.

Dr Mamun Saleh Abdulkarim, profesor arheologije i istorije na Univerzitetu u Šardži i autor studije, veruje da bi natpis mogao biti deo slagalice koji nedostaje. On sugeriše da bi to moglo pomoći u praćenju porekla lokacije koja je tokom vremena služila kao mesto bogosluženja za više religija.

- Ovaj natpis, otkriven tokom restauratorskih radova, pruža nove dokaze u dugogodišnjoj debati: Da li se Elagabalov hram nalazio ispod sadašnje Velike džamije u centru grada, ili se nalazio u arheološkim slojevima na vrhu tela (humke), gde sada stoje ostaci islamske citadele u Homsu? - objašnjava prof. Abdulkarim.

Slojevi religije u antičkoj Emesi

Istraživači su godinama ispitivali tekstove, novčiće i arheološke ostatke kako bi utvrdili da li je Velika džamija nekada funkcionisala kao hram, a kasnije kao crkva. Novoproučeni natpis nudi novi uvid u ovo trajno pitanje.

Prof. Abdulkarim analizira natpis kako bi bolje razumeo kako se sadašnja džamija može povezati sa ranijim religijskim objektima na istom mestu.

- Ako se potvrdi njegova povezanost sa simbolikom solarnog kulta, to može ukazivati na prostorni kontinuitet između paganskog svetilišta i kasnijih verskih objekata izgrađenih na istom mestu - rekao je on. - Takav dokaz bi značajno ojačao argument da se religijska transformacija u Emesi odvijala kroz arhitektonsko slojevanje i reinterpretaciju, a ne kroz potpuni prekid. To takođe naglašava važnost interdisciplinarne saradnje između arheologije, epigrafike, istorije arhitekture i očuvanja nasleđa.

Foto: Pictures From History / akg-images / Profimedia

Studija predstavlja Emesu kao grad oblikovan kroz tri glavne religijske faze: paganizam, hrišćanstvo i islam. Ona ističe kako su se ove tranzicije odvijale tokom vremena, nudeći detaljan primer kulturnog kontinuiteta i adaptacije na Bliskom istoku.

- Istraživanje ispituje evoluciju religijskog života u Emesi tokom rimskog i ranovizantijskog doba. Ono ilustruje kako se religijski pejzaž grada promenio od obožavanja lokalnih bogova, kao što je Elagabal, do opšteg prihvatanja hrišćanstva u četvrtom veku nove ere - primećuje prof. Abdulkarim i dodaje:

- Ispitivanje političkih i društvenih faktora koji su doveli do ove transformacije otkriva složenu istoriju verske tolerancije i borbe koja je na kraju omogućila hrišćanstvu da procveta.

Detalji i prevod grčkog natpisa

Natpis je uklesan u granitni blok koji čini deo baze stuba unutar džamije. Napisan na grčkom jeziku, tekst je direktno urezan u kamen.

Prema mišljenju arheološkinje Teriz Ljun, šefu Departmana za iskopavanja u Homsu, natpis je bio zakopan ispod poda džamije i prvi put je otkriven tokom iskopavanja 2016. godine.

Baza stuba je dimenzija dimenzija jedan puta jedan metar. Deo s natpisom pokriva oko 75 centimetara prednje strane, dok preostalih 25 centimetara čini dekorativni okvir.

- Pismo na natpisu deluje simetrično, formalno i raspoređeno u horizontalne linije, što je stil uobičajen za formalne posvete ili komemorativne tekstove. Dizajn je višeredni natpis poređan u ravne horizontalne linije, a ploča je uokvirena dekorativnom gornjom ivicom - objasnila je Ljun.

Zbog višegodišnjih nemira u Siriji, natpis nije odmah u potpunosti proučen. U maju 2016. godine, istoričar Abdulhadi Al-Nadžar podelio je rani prevod na Fejsbuku.

- Odlomak u natpisu karakteriše herojski i militaristički ton, prikazujući vladara ratnika koji se poredi sa vetrom, olujom i leopardom, pobeđujući neprijatelje i namećući danak sa žestokim kraljevskim autoritetom - napisao je on.

Tekst opisuje moćnog vladara koristeći živopisne slike, poredeći ga sa prirodnim silama i predatorskim životinjama. Prof. Abdulkarim primećuje da grčki jezik sadrži gramatičke nepravilnosti, koje su bile uobičajene u Siriji rimskog doba, gde je aramejski bio dominantan govorni jezik.

Njegova analiza sugeriše da natpis jača predloženu vezu između džamije i ranijeg paganskog svetilišta.

- Ovaj grčki natpis, čak i ako je epske prirode i nije previše detaljan, pruža tragove o vezi između ove džamije i paganske građevine, možda Hrama Sunca, posebno pošto su istraživači dugo predlagali ovu vezu. Stoga će svaki natpis iz rimskog doba koji bude otkriven u ovoj džamiji dopuniti naše razumevanje ove teme - primetio je prof. Abdulkarim.

Od paganskog hrama do crkve i džamije

Prof. Abdulkarim naglašava važnost Emese kao religijskog i trgovačkog centra. Smešten na ključnim trgovačkim putevima koji povezuju Antiohiju, Damask i širi Levant, grad je igrao veliku ulogu u regionalnoj istoriji.

- Rimski identitet Emese bio je suštinski zasnovan na paganizmu - piše prof. Abdulkarim.

Verski život grada bio je usredsređen na boga sunca Elagabala, čiji je hram služio kao centralna tačka za rituale i festivale.

Iako je natpis ranije primećen, do sada nije bio temeljno analiziran u akademskim istraživanjima. Nova studija tvrdi da on pruža snažan dokaz i za prisustvo i za lokaciju Hrama Sunca tokom rimskog perioda.

Skoro čitav vek naučnici su debatovali o tome gde je hram stajao. Prema rečima prof. Abdulkarima, novi nalazi bi konačno mogli da razjasne njegovu lokaciju.

- Moje istraživanje pomaže u razjašnjavanju mnogih dugogodišnjih pitanja i nudi nove uvide u religijsku transformaciju lokaliteta kroz uzastopne istorijske periode. Ono pokazuje da je lokalitet kasnije postao crkva, a potom transformisan u džamiju nakon islamskog osvajanja, što je evolucija dokumentovana i u spisima arapskih istoričara - rekao je on.

Studija takođe istražuje kako je Emesa prešla iz centra obožavanja Sunca u važno čvorište hrišćanstva tokom rimskog i ranovizantijskog doba. Elagabalov hram igrao je centralnu ulogu u oblikovanju identiteta grada, utičući na njegovu politiku, ekonomiju i kulturu.

Sveštenik koji je postao rimski car

Religijska elita povezana sa Hramom Sunca imala je značajnu moć. Jedan od njenih prvosveštenika na kraju je postao rimski car. Pre stupanja na presto 218. godine Elagabal je služio kao glavni sveštenik sirijskog boga sunca. Nakon što je postao car, pokušao je da uzdigne ovo božanstvo iznad svih ostalih širom Rimskog carstva.

- Hrišćanstvo nije naglo zamenilo paganizam. Umesto toga, obe zajednice su koegzistirale generacijama - objašnjava prof. Abdulkarim.

On napominje da se religijske promene često odvijaju tokom dugih perioda, sa tradicijama koje se preklapaju, a ne uz jasne prekide.

Grad koji je sačuvao svoju prošlost

Pored samog natpisa, studija ističe širi obrazac u istoriji Emese. Umesto brisanja ranijih tradicija, grad ih je prilagođavao i reinterpretirao.

- Transformacija Emese nije bila raskid; bila je to pregovaranje između starih verovanja i vere u usponu, pri čemu je religijska promena preoblikovala ne samo svete zgrade već i dinamiku moći, identitet i urbani prostor – rekao je prof. Avdulkarim.

Hram Sunca posvećen Elagabalu ostao je centralni deo identiteta grada čak i kada se njegova funkcija menjala. Tokom vremena, isto mesto je služilo kao hram, zatim crkva i na kraju džamija.

Uprkos ovim promenama, ono je nastavilo da stoji u srcu religijskog i političkog života grada, odražavajući izuzetan kontinuitet tokom skoro dve hiljade godina.

(Telegraf Nauka / Science Daily)