Srednjovekovne islamske sahrane u neolitskom džinu: DNK otkriva novi život španskog dolmena Menga

Nova interdisciplinarna studija sugeriše da dolmen Menga — jedan od najvećih neolitskih spomenika u Evropi — nije izgubio svoj simbolički značaj sa završetkom preistorije.

Genetski, arheološki i istorijski dokazi pokazuju da su dve osobe sahranjene na tom mestu tokom srednjovekovnog islamskog perioda bile namerno položene unutar spomenika, što ukazuje na smišljenu ponovnu upotrebu strukture stare više hiljada godina.

Preporučujemo

Pre više od pet milenijuma, neolitski graditelji su dovlačili ogromne kamene ploče preko ravnica južne Iberije da bi napravili dolmen Menga, jedan od najvećih i najzagonetnijih megalitskih spomenika u Evropi. Uzdižući se na pejzažu u blizini grada Antekere, ova struktura prethodi Stounhendžu i egipatskim piramidama. Ipak, njena priča se nije završila u preistoriji.

Novo istraživanje otkriva da je Menga vraćena u ljudski ritualni život više od 4.000 godina nakon izgradnje — kad su dve osobe namerno sahranjene u njenom atrijumu tokom ranog srednjovekovnog perioda. Grobovi, poravnati sa drevnom osom spomenika, pokreću ozbiljna pitanja o sećanju, svetim mestima i kulturnom kontinuitetu u islamskoj Iberiji.

Multidisciplinarna studija kombinuje arheologiju, metod radioaktivnog ugljenika, istorijsku analizu i drevnu DNK u cilju rekonstrukcije identiteta — i mogućih značenja — ovih neočekivanih grobnica.

Spomenik stariji od istorije ponovo korišćen u istoriji

Izgrađen u četvrtom milenijumu pre nove ere, dolmen Menga je deo Uneskove svetske baštine – poznat po kolosalnoj arhitekturi i preciznoj orijentaciji. Za razliku od većine evropskih megalita, Menga nije okrenuta ka izlazećem Suncu, već je poravnata sa prirodnom formacijom stena, što ukazuje na viđenje sveta ukorenjeno podjednako u simbolici pejzaža i u astronomiji.

Arheološki dokazi pokazuju da je značaj spomenika trajao dugo nakon neolitskog perioda. Tokom vekova, Mengu su nanovo posećivali, modifikovali i reinterpretirali: zajednice bronzanog doba, grupe gvozdenog doba, Rimljani i srednjovekovni stanovnici Al Andaluza.

Godine 2005, iskopavanja u atrijumu dolmena otkrila su dva ljudska groba. Obe osobe su u trenutku smrti imale više od 45 godina i sahranjene su bez pogrebnih predmeta. Metod radioaktivnog ugljenika smešta njihove smrti u period između 8. i 11. veka nove ere, tj. rane vekove islamske vlasti u južnoj Iberiji.

Ovi grobovi su posebni ne samo zbog svoje lokacije, već i zbog svoje orijentacije.

Obe individue su sahranjene potrbuške, sa glavama oslonjenim na desnu stranu. Njihova lica su bila okrenuta ka jugoistoku — prema Meki — što je u skladu sa islamskim pogrebnim ritualima. Ipak, njihova tela su takođe bila precizno poravnata duž preistorijske ose dolmena, što nije zabeleženo u obližnjim islamskim grobljima.

Ova namerna orijentacija izgleda kao priznanje značaja samog spomenika, ne samo pogodnog skloništa ili ruševine.

Takav potez komplikuje tumačenje. Islamske sahrane u Al Andaluzu obično su se pridržavale standardizovanih orijentacija, ali nisu imale ovakav simboličan odnos prema preistorijskoj arhitekturi. Zašto su ove individue bile namerno usklađene sa spomenikom koji je već po srednjovekovnim standardima bio drevan?

Da bi odgovorili na to pitanje, istraživači su se okrenuli genetici.

Poznato je da je dolazak do drevne DNK u mediteranskom području veoma težak. Toplota, hemija tla i mikrobna aktivnost brzo razgrađuju genetski materijal. U slučaju Menge, očuvanost DNK je bila izuzetno loša. Manje od jednog procenta sakupljenog genetskog materijala bilo je ljudskog porekla, a većina fragmenata je bila vrlo kratka.

Pomoću naprednih tehnika koje ciljaju više od 1,2 miliona specifičnih genetskih markera, istraživači su uspeli da rekonstruišu genom jedne osobe, poznate kao Menga1. DNK druge osobe je bila previše kontaminirana za pouzdanu analizu. Uprkos ovim ograničenjima, genetski rezultati su se pokazali kao izvanredno informativni.

Genetski profil individue Menga1 odražava duboku povezanost srednjovekovnog Mediterana.

Po očevoj liniji, čovek je pripadao je Y-hromozomskoj haplogrupi R-P312, lozi uobičajenoj u zapadnoj Evropi i prisutnoj u Iberiji barem od halkolitskog perioda. Njegova majčinska loza, mitohondrijska haplogrupa V34a, takođe je evropska — ali sa značajnim dodatkom. Njegov specifični genetski potpis deli mutacije sa savremenim populacijama u Maroku i Alžiru, što ukazuje na transmediteranske veze.

Analiza autozomne DNK dala je još bogatiju sliku. Statističko modeliranje sugeriše da se poreklo Menga1 sastojalo od oko 44% lokalnog iberijskog nasleđa iz gvozdenog doba, 18% severnoafričkog porekla i 37% porekla povezanog sa Levantom. Ovaj genetski mozaik odražava obrasce viđene kod drugih rimskih i ranih srednjovekovnih individua iz Iberije i Italije.

Takva raznolikost nije iznenađujuća. Vekovima je Iberija bila ugrađena u mediteranske trgovačke mreže oblikovane feničanskom, rimskom i kasnije islamskom ekspanzijom. Nakon islamskog osvajanja iz 711. godine, kretanje između Iberije, severne Afrike i istočnog Mediterana se intenziviralo, ostavljajući trajne genetske tragove.

Istraživači upozoravaju da genetsko poreklo ne treba izjednačavati sa verskim identitetom. DNK ne kodira veru.

Islamski pogreb ili nešto više?

Arheološki gledano, pogrebi u Mengi su generalno kompatibilni sa islamskom praksom: jednostavni grobovi, bez pogrebnih predmeta i orijentacija prema Meki. Međutim, simboličko povezivanje sa neolitskim spomenikom je veoma neobično.

Foto: Malopez 21, CC BY-SA 4.0 via Wikimedia Commons

Studija smešta ovu anomaliju u širi obrazac. Širom Iberije, preistorijski spomenici su ponekad nanovo korišćeni tokom islamskog perioda. U dolmenu Alberite I u Kadizu, najmanje sedamnaest osoba je sahranjeno na islamski način tokom almohadskog perioda. Slične prakse su dokumentovane u Portugalu, gde se islamske i hrišćanske grobnice javljaju unutar halkolitskih struktura.

Zašto su se srednjovekovne zajednice vraćale na ova drevna mesta?

Istorijski izvori iz islamskog sveta opisuju fascinaciju preislamskim ruševinama, koje su često smatrane talismanskim ili punim skrivene moći. Naročito u ruralnim predelima, izvesne lokacije su možda zadržale reputaciju svetinje koja prevazilazi verske granice.

Istraživači kažu da je Menga možda funkcionisala kao hram ili utočište povezano sa svetim osobama ili asketama. Njene monumentalne razmere, vidljivost i izolovanost izvan srednjovekovne Antekere činile bi je idealnim mestom za duhovno povlačenje ili sahranu sa velikim poštovanjem.

Ova studija predstavlja ne samo priču o dve srednjovekovne individue, već produženu biografiju jednog spomenika.

Menga nije bila zamrznuti ostatak prošlosti. Bila je živi spomenik — reinterpretiran, ponovo osveštavan i utkan u nove verske sisteme tokom više milenijuma. Srednjovekovni grobovi u liniji sa njenom osom ukazuju na svestan odnos prema dalekom vremenu, priznanje da je prošlost i dalje važna.

Kombinujući genetiku, arheologiju i istorijski kontekst, istraživanje pokazuje kako sveta mesta mogu opstati uprkos kulturnim i verskim transformacijama. Krhka DNK iz Menge dodaje novo poglavlje dugom životu ovog spomenika — poglavlje koje povezuje neolitske graditelje, srednjovekovne zajednice i savremenu nauku.

Tako nas podseća da se ne radi o pukom trajanju spomenika, već da oni nastavljaju da znače.

(Telegraf Nauka/ArkeoNews)